Ikigai Daily
Menü
MerakÖykü

ABD Donanması’na bağlı bir laboratuvarda çalışan matematikçi Gladys West, uydu verilerinden Dünya’nın gerçek biçiminin giderek daha doğru modellerini çıkaran bilgisayar programları yazdı. Bu çalışma, GPS gibi uydu konum sistemlerinin temellerinden birini oluşturdu.

Gladys West

BilimTeknolojiBiyografi

Kartın devamı

West, Virginia’nın kırsalında ailesinin çiftliğinde büyüdü ve burs kazanarak Virginia State College’a girdi. 1956’da Virginia’daki Dahlgren Donanma Deneme Alanı’na matematikçi olarak alındı ve orada 42 yıl çalıştı. Dünya kusursuz bir küre değildir: ekvatorda şişkindir ve yerçekimi yerden yere değişir. Bilim insanları gerçek biçimini jeoitle, yani okyanusların yalnızca yerçekiminin etkisiyle alacağı yüzeyle tanımlar; konumlar ve yükseklikler bu yüzeye göre ölçülür. West, 1970’lerin ortasından başlayarak bir IBM Stretch bilgisayarını bu biçimi giderek daha kesin hesaplayacak şekilde programladı. Bunun için, radar yükseklik ölçümü projesini yönettiği Seasat ve Geosat gibi uyduların verilerini kullandı. Katkısı ancak 2018’de, ABD Hava Kuvvetleri Uzay ve Füze Öncüleri Onur Listesi’ne alındığında geniş kitlelerce bilindi.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Gladys West

İlgili kaynak: Gladys West
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

AzimBiyografi

NASA mühendisi Christine Darden, ses hızını aşan uçakların yarattığı gök gürültüsüne benzer patlamaları, yani sonik patlamaları önceden hesaplayan bilgisayar programları yazdı. Araştırmaları, uçağın burnu ve kanatları yeniden biçimlendirilirse bu patlamaların yerde daha yumuşak duyulabileceğini gösterdi.

Hampton Institute’ta matematik okuyan Darden, 1967’de NASA’nın Langley Araştırma Merkezi’ne mühendisler için hesap yapan bir “insan bilgisayar” olarak girdi. Mühendisliğe geçmek için yöneticilerini zorladı ve 1970’lerde bunu başardı. Sonik patlama, uçağın burnundan, kanatlarından ve kuyruğundan çıkan şok dalgalarının birleşip yere tek ve sert bir darbe olarak ulaşmasıyla oluşur. Darden’ın programları bu dalgaları modelledi ve dalgaların birleşmesini önleyen biçimleri gösterdi; böylece yerdekiler daha hafif bir gümbürtü duyar. 1983’te George Washington Üniversitesi’nde mühendislik doktorası aldı, 1989’dan itibaren NASA’nın sonik patlama ekibini yönetti ve 50’den fazla makale yazdı. İlk uçuşunu 28 Ekim 2025’te yapan NASA’nın X-59 uçağı tam da bu fikri sınamak için yapıldı. Hikâyesi Margot Lee Shetterly’nin Gizli Sayılar (Hidden Figures) kitabında da anlatılır.

Christine DardenKartı aç
AzimBiyografi

Matematik doktorası alan ilk Siyah Amerikalı kadınlardan Evelyn Boyd Granville, IBM’de ABD’nin ilk uydu ve insanlı uzay uçuşu projeleri olan Vanguard ve Mercury için yörünge hesaplayan bilgisayar programları yazdı. Daha sonra Apollo programında da çalıştı.

Granville, Washington’da büyüdü, Smith College’da matematik ve fizik okudu ve 1949’da Yale’de doktorasını tamamladı. Siyah Amerikalı kadınlar arasında ondan önce matematik doktorası alan tek kişi 1943’te Euphemia Lofton Haynes’ti; Marjorie Lee Browne da aynı yıl doktorasını bitirdi. Üst düzey akademik görevlerin kapısı Siyah kadınlara kapalı olduğundan Fisk Üniversitesi’nde ders verdi, ardından 1956’da IBM’e geçti. Şirketin Washington’daki Vanguard Hesaplama Merkezi’nde yörünge matematiğini bilgisayar programlarına dönüştürdü; daha sonra North American Aviation’da Apollo için yörünge hesapları üzerinde çalıştı. 1967’den itibaren California Eyalet Üniversitesi’nde (Los Angeles) profesör olarak çalıştı, öğretmenler için bir matematik ders kitabını birlikte yazdı ve küçük çocuklara yönelik matematik programları düzenledi. 2023’te, 99 yaşında öldü.

Evelyn Boyd GranvilleKartı aç
MerakBiyografi

Amerikalı mühendis Radia Perlman, yedek bağlantıları olan bilgisayar ağlarında verinin sonsuz döngüye girmesini önleyen “yayılan ağaç” algoritmasını geliştirdi. Algoritma fazladan bağlantıları kapalı tutar; bir kablo koptuğunda bunlardan birini devreye alır.

Bir ağda iki nokta arasında birden fazla yol varsa veri bu yollarda döne döne kendini çoğaltabilir ve sonunda ağ kilitlenir. Perlman bu sorunu 1980’lerin ortasında Digital Equipment Corporation’da çalışırken çözdü. Yöntemi, ağı birbirine bağlayan anahtarların merkezî bir denetçiye gerek duymadan kendi aralarında anlaşmasını ve dallanan bir ağaca benzeyen, döngüsüz tek bir yol düzeni seçmesini sağlar. Fazla bağlantılar yedekte bekler; bir bağlantı koparsa anahtarlar yeniden hesap yapar ve yedeklerden biri devreye girer. Pek çok ağ standardını belirleyen IEEE bu yöntemi 1990’da 802.1D standardı olarak kabul etti. Ofis ve kampüs ağları bugün hâlâ bu yöntemle ya da onun daha hızlı sürümleriyle çalışıyor. Perlman algoritmayı “Algorhyme” adlı kısa bir şiirle de anlatmıştır.

Radia PerlmanKartı aç
MerakBiyografi

Belçika asıllı Amerikalı matematikçi Ingrid Daubechies, bugün adıyla anılan dalgacıkları 1988’de yayımladı. Dalgacıklar bir sinyali kaba hatlarına ve ince ayrıntılarına ayıran küçük dalga biçimleridir; görüntü sıkıştırmada, gürültülü verilerin temizlenmesinde ve parmak izlerinin saklanmasında kullanılır.

Sinyal incelemenin klasik aracı Fourier analizi, bir seste ya da görüntüde hangi frekansların bulunduğunu söyler ama bunların nerede ortaya çıktığını göstermez. Dalgacıklar ise ani bir değişimin ya da keskin bir kenarın yerini de verir. Daubechies 1986–1987’de New York’taki Courant Enstitüsü’nde çalışırken kesin sonuç veren, sinyalin yalnızca kısa bir bölümünü kapsayan ve hızla hesaplanabilen dalgacıklar buldu. Böylece dalgacıklar kuramdan çıkıp gündelik sayısal işlemlere girdi. Ortak geliştirdiği benzer dalgacıklar JPEG 2000 görüntü standardında kullanılıyor; FBI’ın parmak izi arşivi de dalgacıklarla sıkıştırılıyor. Daubechies bu yöntemlerle Van Gogh tablolarını da inceledi ve Gent Sunağı’nın restorasyonuna katkıda bulundu. 2011’de Uluslararası Matematik Birliği’nin başına geçen ilk kadın, 2023’te de Wolf Matematik Ödülü’nü alan ilk kadın oldu.

Ingrid DaubechiesKartı aç
AzimBiyografi

Amerikalı kimyager Gertrude Elion, 1988 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü George Hitchings ve James Black ile paylaştı. Elion ile Hitchings ilaçları deneme yanılmayla aramak yerine, hastalıklı hücrelerin ve mikropların sağlıklı hücrelerden nasıl ayrıldığını inceleyerek tasarladı.

Elion 1944’te, New York eyaletindeki Burroughs Wellcome ilaç şirketinde Hitchings’in asistanı olarak çalışmaya başladı. Ekipleri, DNA’nın doğal yapı taşlarına çok benzeyen moleküller üretti; bu moleküller kanser hücrelerinin, mikropların ya da bağışıklık hücrelerinin işleyişini aksatıyordu. Bu çalışmalardan çocukluk çağı lösemisinde kullanılan 6-merkaptopürin, vücudun nakledilen organı reddetmesini önleyen azatioprin, gut tedavisinde kullanılan allopurinol ve uçuk gibi herpes enfeksiyonlarına karşı asiklovir çıktı. Onun yöntemleriyle yetişen araştırmacılar daha sonra AIDS’e karşı yaygın olarak kullanılan ilk ilaç olan AZT’yi geliştirdi. Elion doktorasını hiç tamamlamadı: Yıllarca akşamları okuduktan sonra, devam etmek için işini bırakıp tam zamanlı öğrenci olması gerektiği söylenince çalışmayı seçti. Harvard başta olmak üzere pek çok üniversite ona sonradan fahri doktora verdi.

Gertrude B. ElionKartı aç
Sıradaki kartDorothy Vaughan, NASA’nın öncülü NACA’da ırk ayrımı yüzünden ayrı çalıştırılan Siyah kadın matematikçilerin ekibi West Area Computers’ı yönetti ve 1949’da kurumun ilk Siyah amiri oldu. Elektronik bilgisayarlar gelince FORTRAN programlama dilini hem kendisi öğrendi hem ekibine öğretti.Devam et →