Ikigai Daily
Menü
MerakAlıntı

Devletin kuruluş döneminde vergiler az olduğu hâlde gelir çoktur. Son döneminde ise vergiler çok olduğu hâlde gelir azdır.

İbn Haldun, Mukaddime

TarihFelsefe

Kartın devamı

14. yüzyılda yaşamış Kuzey Afrikalı tarihçi ve devlet adamı İbn Haldun, Mukaddime’yi 1377’de, yazdığı dünya tarihinin giriş kitabı olarak kaleme aldı. Bu pasaj, devletlerin nasıl yükselip çöktüğünü anlatan kuramının bir parçasıdır: Yeni kurulan bir devletin hükümdarı üretken halkın desteğine muhtaç olduğu için vergileri hafif tutar. Devlet yaşlandıkça saray ve ordu masrafları büyür, hükümdarlar vergi üstüne vergi koyar; sonunda insanlar üretmekten ve ticaretten el çeker, devletin geliri de düşer. Vergi oranı arttıkça gelirin bir noktadan sonra azalabileceği fikri 1970’lerde Amerikalı iktisatçı Arthur Laffer’ın adıyla “Laffer eğrisi” diye tanındı; Laffer da sonradan İbn Haldun’u bu gözlemin öncüleri arasında saydı.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Ibn Khaldun, Muqaddimah (1377)

İlgili kaynak: Mukaddime
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakFelsefe

Atinalı filozof Sokrates, MÖ 399’da öldüğünde ardında tek satır yazı bırakmamıştı. Onu bugün başta öğrencileri Platon ile Ksenophon’un yazdıklarından, bir de daha hayattayken onunla alay eden bir komediden tanıyoruz.

Sokrates (yaklaşık MÖ 470–399), Atina’nın sokaklarında ve meydanlarında sorular sorarak öğretirdi. Yetmiş yaşlarındayken tanrılara saygısızlık etmek ve gençleri yoldan çıkarmakla suçlanarak yargılandı ve ölüme mahkûm edildi. En ünlü öğrencisi Platon onu onlarca diyaloğun başkişisi yaptı; Ksenophon da onu anlatan anılar yazdı. Oyun yazarı Aristophanes ise daha önce, MÖ 423’te sahnelenen Bulutlar’da onu gençlere laf cambazlığı öğreten tuhaf bir adam olarak göstermişti. Bu üç portre çoğu zaman birbirini tutmaz; gerçek Sokrates’e ulaşmanın bu güçlüğüne “Sokrates sorunu” denir. Yazmaması bilinçli bir tercih de olabilir: Platon’un Phaidros diyaloğunda Sokrates, yazının belleği zayıflattığını ve yazılı bir metnin kendisine sorulan sorulara yanıt veremeyeceğini söyler.

Felsefe tarihiKartı aç
MerakFelsefe

Platon’un mağara alegorisinde, doğduklarından beri zincirli duran mahkûmlar yalnızca duvardaki gölgeleri görür ve gerçekliğin bundan ibaret olduğunu sanır. İçlerinden biri kurtulup güneşi gördüğünde gölgelerin birer kopya olduğunu anlar; ama geri dönünce ötekiler onunla alay eder.

Alegori, Platon’un MÖ 375 dolaylarında yazdığı Devlet’in yedinci kitabını açar ve Sokrates ile Platon’un kardeşi Glaukon arasında geçen bir konuşma biçimindedir. Mahkûmlar mağaranın dip duvarına dönük oturur; arkalarında bir ateş yanar ve ateşin önünden insanlar çeşitli nesneler taşır. Böylece mahkûmlar yalnızca kıpırdayan gölgeleri görür, yankıları duyar. Serbest kalan mahkûmun önce gözleri kamaşır, canı yanar; gerçek nesneleri ve en sonunda güneşi ancak yavaş yavaş görebilir. Güneş, Platon’un idealar kuramındaki en yüksek gerçekliği, İyi İdeası’nı temsil eder. Bu kurama göre gördüğümüz, sürekli değişen dünyanın ardında kusursuz ve değişmez idealar vardır. Mağaraya dönen kişi karanlıkta bocalar; ötekiler yolculuğun gözlerini bozduğunu söyler, hatta fırsat bulsalar onları kurtarmaya çalışanı öldürürler. Bu, Sokrates’in idamına açık bir göndermedir.

FelsefeKartı aç
MerakFelsefe

MÖ 343’te Makedonya Kralı II. Filip, 13 yaşındaki oğluna, yani ileride Büyük İskender olacak prense öğretmen olarak filozof Aristoteles’i getirdi. Aristoteles iki üç yıl boyunca prense, bugün Yunanistan’ın kuzeyinde kalan Mieza’da ders verdi.

Aristoteles’in (MÖ 384–322) Makedon sarayıyla yakın bağları vardı: Babası Nikomakhos, Filip’in babası Kral III. Amyntas’ın hekimiydi. Aristoteles Mieza’da İskender’e ahlak, siyaset ve edebiyat öğretti; ileride Mısır’a kral olacak Ptolemaios gibi genç soylular da zaman zaman derslere katıldı. Yunan biyografi yazarı Plutarkhos’a göre İskender, Homeros’un İlyada’sının Aristoteles’in notlar düştüğü bir nüshasını seferlerde hançeriyle birlikte yastığının altında tutardı. Dersler, İskender 16 yaşında, babası seferdeyken Makedonya’nın yönetimini üstlenince sona erdi. İskender MÖ 336’da kral oldu ve on üç yılda Yunanistan’dan Hindistan’a uzanan bir imparatorluk kurdu. Aristoteles ise Atina’ya döndü ve MÖ 335’te kendi okulu Lykeion’u açtı. Sonraki yıllarda ikisinin arası soğudu.

Felsefe tarihiKartı aç
MerakFelsefe

Fransız filozof Simone de Beauvoir, 1949’da yayımladığı İkinci Cinsiyet’te, kadın olmayı yalnızca biyolojinin değil, yetiştirilme biçiminin, toplumsal rollerin ve kurumların da biçimlendirdiğini savundu.

Simone de Beauvoir (1908–1986) Fransız filozof ve romancıydı. Varoluşçuluğun önde gelen adlarındandı; bu felsefeye göre insan doğuştan belirlenmiş bir özle gelmez, kendini seçimleriyle yaratır. İkinci Cinsiyet’i yaklaşık 14 ayda yazdı ve 1949’da iki cilt hâlinde yayımladı. Kitabın en bilinen cümlesi olan “Kadın doğulmaz, kadın olunur” savını özetler: Toplum erkeği ölçü alır, kadını ise yalnızca erkeğe göre tanımlanan “öteki” olarak görür; eğitim, mitler, hukuk ve çalışma hayatı da kız çocuklarına bu rolü öğretir. Kitap Fransa’da ilk haftasında yaklaşık 22.000 adet sattı, Vatikan’ın yasak kitaplar listesine alındı ve 1960’lar ile 70’lerin feminist hareketinin temel metinlerinden biri oldu. Türkçede önce 1970’te “Kadın” adıyla çıktı; 2019’daki yeni çevirinin adı İkinci Cinsiyet’tir.

Simone de BeauvoirKartı aç
MerakFelsefe

Hannah Arendt “kötülüğün sıradanlığı” kavramını, Holokost’un başlıca Nazi örgütleyicilerinden Adolf Eichmann’ın 1961’deki davasını izledikten sonra ortaya attı. Eichmann’ın korkunç suçlarını sıradan bir büro işiymiş gibi, basmakalıp resmî sözlerle anlatması onu çok şaşırtmıştı.

Alman Yahudisi bir siyaset düşünürü olan Arendt (1906–1975), 1933’te Nazi Almanya’sından kaçtı ve 1941’de ABD’ye yerleşti. Eichmann, milyonlarca Yahudinin gettolara ve ölüm kamplarına sürülmesini yönetmişti; savaştan sonra Arjantin’e kaçmış, 1960’ta İsrailli ajanlarca yakalanmıştı. Arendt, Kudüs’teki davayı The New Yorker dergisi adına izledi. Yazıları 1963’te kitap olarak yayımlandı; kitap Türkçeye Kötülüğün Sıradanlığı: Eichmann Kudüs’te adıyla çevrildi. Arendt “sıradanlık” derken suçların sıradan olduğunu söylemiyordu. Eichmann’ın ne bir canavara ne de bir fanatiğe benzediğini, yaptığı işin ne anlama geldiğini düşünmeyi bırakmış bir kariyerci gibi göründüğünü anlatıyordu. Kitap büyük tartışma yarattı. Sonraki tarihçiler, Eichmann’ın Arjantin’de yaptığı ses kayıtlarına dayanarak onun koyu bir Yahudi düşmanı olduğunu gösterdi. Eichmann 1962’de idam edildi.

FelsefeKartı aç
Sıradaki kartSevmeyi seçtiğimiz anda tahakküme, baskıya karşı yürümeye başlarız.Devam et →