Richard Brinsley Sheridan’ın 1775 tarihli The Rivals (Rakipler) adlı komedisindeki Mrs Malaprop, gösterişli kelimelere heveslenir ama hep yanlışını seçer: “nezaketin doruğu” (pinnacle) diyecekken “nezaketin ananası” (pineapple) der. Fransızca “mal à propos” (yersiz) deyiminden türetilen bu ad o kadar tuttu ki bu tür hatalara “malapropizm” denir oldu.

Richard Brinsley Sheridan, The Rivals (1775)

Kartın devamı

The Rivals, Ocak 1775’te Londra’daki Covent Garden tiyatrosunda sahnelendiğinde Sheridan 23 yaşındaydı. İlk gece kötü geçti; Sheridan oyunu elden geçirdi ve iki hafta içinde oyun, bugün hâlâ sahnelenen bir başarıya dönüştü. Bu komik tip aslında daha eskidir: Shakespeare’in 1598 civarında yazdığı Kuru Gürültü’de (Much Ado About Nothing) inzibat Dogberry, “yakalamak” ve “şüpheli” yerine bunlara benzeyen ama bambaşka anlama gelen iki kelime kullanarak adamlarının iki kişiyi tutukladığını anlatır. Yine de genel terim olan Dogberry’nin değil, Mrs Malaprop’un adı oldu. Malapropizm, doğru kelimeye yalnızca ses olarak benzeyen gerçek bir kelimeyi onun yerine kullanmaktır. Kelimeler arasında ses takası olan “spoonerizm”den (“a crushing blow” yerine “a blushing crow”) ve yanlış duyulduğu hâlde yarı yarıya anlamlı kalan “eggcorn”dan farklıdır.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Richard Brinsley Sheridan, The Rivals (1775)

İlgili kaynak: Malapropism

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakDil

İngilizcedeki “clue” (ipucu), ip yumağı anlamına gelen eski “clew” sözcüğünden gelir. “Yol gösteren iz” anlamını ise bir Yunan mitinden almıştır: Ariadne, Theseus labirentten çıkış yolunu bulsun diye ona bir ip yumağı verir.

Mite göre Girit Kralı Minos, yarı insan yarı boğa bir canavar olan Minotor’u, usta zanaatkâr Daidalos’un yaptığı bir labirentte tutuyordu. Atina prensi Theseus canavarı öldürmeye geldi. Minos’un kızı Ariadne ona bir ip yumağı verdi. Theseus ipin ucunu girişe bağladı, ilerledikçe yumağı çözdü, dönüşte de ipi izleyerek dışarı çıktı. İngiliz yazarlar zamanla her türlü karmaşadan ya da bilmeceden çıkış yolunu gösteren şeye “clew” demeye başladı; 1620’lere gelindiğinde sözcük, yol gösteren her şeyi anlatıyordu. “Clue” yazımı 15. yüzyılda ortaya çıkmıştı. Denizcilik İngilizcesinde eski yazım hâlâ yaşar: Yelkenin alt köşesine “clew” denir. Türkçe de aynı hikâyeyi tek bir sözcükte saklar: İpucu, kelimesi kelimesine “ipin ucu” demektir.

Merriam-WebsterKartı aç

MerakDil

Antoine de Saint-Exupéry’nin 1943’te yayımlanan kısa romanı “Küçük Prens” 600 kadar dile ve lehçeye çevrildi. Kutsal Kitap dışında hiçbir kitap bu kadar çok dile çevrilmedi.

Fransız pilot ve yazar Saint-Exupéry, Fransa’nın yenilgisinden sonra sürgünde yaşadığı ABD’de kitabı 1942’de yazdı ve kendisi resimledi; büyük bölümünü Long Island’da kiraladığı bir evde yazdı. Kitap Nisan 1943’te New York’ta İngilizce ve Fransızca olarak çıktı. Vichy yönetimi eserlerini yasakladığı için Fransız okurlara ancak ülkenin kurtuluşundan sonra ulaşabildi. Yazar bunu göremedi: Temmuz 1944’te Akdeniz üzerinde bir keşif uçuşunda kayboldu. Kitap 2017’de, dinî olmayan kitaplar arasında dünyada en çok dile çevrilen eser olmuştu.

Yayıncılık tarihiKartı aç

MerakEdebiyat

Fransız yazar Georges Perec’in La Disparition (1969) adlı romanında e harfi bir kez bile geçmez; bu bilinçli bir tercihtir. Roman, Raymond Queneau ile François Le Lionnais’nin 1960’ta kurduğu Oulipo’dan çıktı: Kendilerine böyle yazma kuralları koyan yazar ve matematikçilerden oluşan bir topluluk.

Belirli bir harf kullanılmadan yazılan metne lipogram denir. Fransızcada en sık kullanılan harf e’dir; tanımlıklarda, fiil eklerinde ve sayısız gündelik sözcükte geçer. Bu yüzden onsuz yazmak tek bir kurnazlıkla değil, cümleleri sürekli yeniden kurarak mümkün olur. Romanın adı “Kayboluş” anlamına gelir; olay örgüsü de kaybolan bir şeyin çevresinde döner. Oulipo, Fransızca Ouvroir de littérature potentielle, yani “potansiyel edebiyat atölyesi” adının kısaltmasıdır; üyeleri matematiksel ve dilsel kurallarla yazıyı alışkanlığın götürmeyeceği yerlere zorlamak istiyordu. Gilbert Adair’in 1994’te yayımlanan İngilizce çevirisi A Void’de de e harfi geçmez. Başka çevirmenler kendi dillerinde kaçınması en zor harfi seçti: İspanyolca çeviride a, Rusça çeviride о harfi hiç yoktur.

OulipoKartı aç

DinginlikDil

Tsundoku, Japoncada kitap alıp okumadan üst üste biriktirmenin adıdır. Sözcükte bir kınama yoktur: “yığmak” ile “okumak”ı birleştirir ve bu yığın zararsız bir alışkanlık sayılır.

Sözcük ilk kez 1870’lerde basılı bir metinde, kitaplığı okuduğundan hızlı büyüyen bir öğretmenle hafifçe dalga geçen bir ifade olarak görülür. “Yığıp sonraya bırakmak” anlamına gelen tsunde oku ile “kitap okumak” anlamındaki dokusho’nun birleşmesinden doğmuştur. Bu yönüyle Batı’da kitap toplamaya yönelik saplantılı, hatta hastalıklı bir tutkuyu anlatan bibliyomaniden ayrılır: Tsundoku bir hastalık değil, sıradan ve biraz mahcup olunan bir alışkanlıktır. Sözcük 2010’larda Japonya dışına taştı; İngilizce yazan yazarlar onu, okunabilecek olandan fazla kitap alma alışkanlığı için sevecen, biraz da muzip bir ad olarak kullanmaya başladı.

JapaneseKartı aç

MerakArkeoloji

Oksirinhos Papirüsleri, Mısır’daki antik bir kentin çöplüklerinden çıkarılan yarım milyon kadar yazı parçasıdır. Kayıp oyunlar ve şiirler; sözleşmeler, vergi beyannameleri, özel mektuplar ve okul ödevleriyle karışık hâlde bulundu.

Oxford’dan iki genç bilim insanı, Bernard Grenfell ile Arthur Hunt, 1896’da Kahire’nin yaklaşık 160 kilometre güneyindeki Oksirinhos kentinin eski çöp tepelerini kazmaya başladı. Mısır’ın kuru iklimi, sazdan yapılan kâğıt benzeri yazı malzemesi papirüsün çürümesini önlemişti. Vergi beyannamelerinin, makbuzların ve mektupların arasından Sappho’nun şiirlerinden parçalar, yüzyıllardır kayıp olan Menandros komedileri ve erken dönem Hristiyan metinleri çıktı. Buluntu o kadar büyük ki bugüne kadar ancak küçük bir bölümü yayımlanabildi; çünkü her parçanın temizlenmesi, birleştirilmesi, okunması ve çevrilmesi gerekiyor. Koleksiyonun büyük kısmını Oxford’da saklayan Mısır Araştırmaları Derneği (Egypt Exploration Society) yeni ciltler yayımlamayı sürdürüyor.

Oxyrhynchus PapyriKartı aç

Sıradaki kartKlingonca, dilbilimci Marc Okrand’ın Star Trek için yazılmış birkaç Klingon repliğini kullanılabilir bir dile dönüştürmesiyle doğdu. Okrand’ın 1985’te yayımlanan Klingon Sözlüğü, dilin kelimelerini ve dilbilgisini ortaya koydu. Seslerin her biri insan dillerinde de bulunur; Klingoncayı yabancı duyuran, bunların alışılmadık biçimde bir araya gelmesidir.Devam et →