Ikigai Daily
Menü
MerakÖykü

Klingonca, dilbilimci Marc Okrand’ın Star Trek için yazılmış birkaç Klingon repliğini kullanılabilir bir dile dönüştürmesiyle doğdu. Okrand’ın 1985’te yayımlanan Klingon Sözlüğü, dilin kelimelerini ve dilbilgisini ortaya koydu. Seslerin her biri insan dillerinde de bulunur; Klingoncayı yabancı duyuran, bunların alışılmadık biçimde bir araya gelmesidir.

Marc Okrand, The Klingon Dictionary (1985)

DilSanat

Kartın devamı

İlk Klingonca kelimeleri, Star Trek’in Scotty’si olarak tanınan oyuncu James Doohan, 1979 yapımı Star Trek: The Motion Picture için uydurmuştu. Yapımcılar 1984’teki Star Trek III için Okrand’dan bu kelimelerden gerçek bir dil kurmasını istedi. Okrand dilin en yaygın cümle dizisini nesne-yüklem-özne yaptı; bu, İngilizcenin neredeyse tam tersidir. Avrupa dillerinde seyrek görülen sesler de kullandı: dilin ucu geriye kıvrılarak ya da ağzın en gerisinde, küçük dilin yanında çıkarılan ünsüzler gibi. Dili iyi konuşan pek azdır: yazar Arika Okrent 2009’da akıcı konuşanların sayısını 20 ile 30 arasında tahmin etmişti. Yine de hayranlar bu dilde gösteriler yapmayı sürdürüyor; Washington Shakespeare Company 2010’da Hamlet ve Kuru Gürültü’den sahneleri Klingonca oynadı.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Marc Okrand, The Klingon Dictionary (1985)

İlgili kaynak: Klingon dili
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakEdebiyat

Fransız yazar Georges Perec’in La Disparition (1969) adlı romanında e harfi bir kez bile geçmez; bu bilinçli bir tercihtir. Roman, Raymond Queneau ile François Le Lionnais’nin 1960’ta kurduğu Oulipo’dan çıktı: Kendilerine böyle yazma kuralları koyan yazar ve matematikçilerden oluşan bir topluluk.

Belirli bir harf kullanılmadan yazılan metne lipogram denir. Fransızcada en sık kullanılan harf e’dir; tanımlıklarda, fiil eklerinde ve sayısız gündelik sözcükte geçer. Bu yüzden onsuz yazmak tek bir kurnazlıkla değil, cümleleri sürekli yeniden kurarak mümkün olur. Romanın adı “Kayboluş” anlamına gelir; olay örgüsü de kaybolan bir şeyin çevresinde döner. Oulipo, Fransızca Ouvroir de littérature potentielle, yani “potansiyel edebiyat atölyesi” adının kısaltmasıdır; üyeleri matematiksel ve dilsel kurallarla yazıyı alışkanlığın götürmeyeceği yerlere zorlamak istiyordu. Gilbert Adair’in 1994’te yayımlanan İngilizce çevirisi A Void’de de e harfi geçmez. Başka çevirmenler kendi dillerinde kaçınması en zor harfi seçti: İspanyolca çeviride a, Rusça çeviride о harfi hiç yoktur.

OulipoKartı aç
DinginlikSanat

Kells Kitabı, yaklaşık MS 800’de hazırlanmış, dört İncil’in Latince bir kopyasıdır. Sayfaları, özenle hazırlanmış mürekkep ve boyalarla yapılmış sık, renkli süslemelerle doludur.

Kitabı, Aziz Columba’nın kurduğu manastır topluluğunun keşişleri yaptı. Çalışmaya büyük olasılıkla İskoçya açıklarındaki Iona adasında başlandı; Viking akınları keşişleri İrlanda’daki Kells’e göçe zorlayınca iş orada sürdü. Günümüze ulaşan 340 yaprak, yani 680 sayfa, 1661’de Dublin’deki Trinity College’a bağışlandı. Kitap 1953’ten bu yana dört ayrı cilttir; bunlardan biri her zaman sergidedir ve açık duran sayfa 12 haftada bir değiştirilir. Boyalar üzerine yapılan incelemelerde kırmızı ve sarı aşı boyası, bakırdan elde edilen bir yeşil, mavi için çivit otu, mor için de bir liken boyası bulundu. Eskiden kullanıldığı sanılan lapis lazuli de altın da yoktur; çivit otu ve liken, kitabın bugünkü İskoçya’da yapıldığını düşündürüyor.

Medieval manuscripts (Book of Kells)Kartı aç
DinginlikSanat

Arap hat sanatı, Arap harfleriyle güzel yazı yazma sanatıdır. Harfler sağdan sola birbirine bağlandığı için hattat onları uzatabilir, sıkıştırabilir, üst üste bindirebilir; her çizgiyi kamıştan açılmış kalemle denetler.

Arap alfabesinde 28 harf vardır ve bunların çoğu tek başına durmasına ya da yanındaki harflere bağlanmasına göre biçim değiştirir; bu da hattata büyük bir serbestlik tanır. 10. yüzyılda Bağdat’ta vezirlik yapan İbn Mukle, kalemin ucunun bıraktığı eşkenar dörtgen biçimli noktayı ölçü birimi alarak harflerin oranlarını kurala bağladı. Bu kurallardan, aralarında anıtsal sülüs ile kitaplarda kullanılan okunaklı nesih de bulunan altı temel yazı türü doğdu. Eğitim uzun sürer: öğrenci ustasının örneklerini çizgi çizgi taklit eder ve sonunda kendi eserini imzalamasına izin veren icazeti alır. Bu gelenek Osmanlı İstanbul’unda özellikle güçlüydü. Hattatlar kamış kalemlerini kendileri açar, çoğunlukla isten yapılmış mürekkep kullanır. UNESCO 2021’de Arap hat sanatını Somut Olmayan Kültürel Miras listesine aldı.

Arabic calligraphyKartı aç
AzimDil

Yunancada meraki, bir işi özenle, dikkatle, hevesle ve içten bir bağlılıkla yapmayı anlatır; en çok yemek ve el işi için kullanılır. Sözcük, Türkçede bugün daha çok ilgi ve öğrenme isteği anlamına gelen “merak”tan gelir.

Yunanca sözcüğü Osmanlı Türkçesindeki merak’tan aldı; Türkçe de onu Arapçadan almıştı. Osmanlıcada merak; istek, tutku ve düşkünlüğün yanı sıra kaygıyı ve öğrenme isteğini de anlatırdı. Bugünkü Türkçede daha çok ilgi, öğrenme isteği ve kaygı anlamında kullanılıyor (“merak etme” derken olduğu gibi); meraklı da bir uğraşa gönül vermiş kişidir. Yunancada ise sözcük başka bir yöne gitti: Meraki, insanın bir işe kattığı özen ve sevgi anlamına geldi, bazı kullanımlarda hâlâ “özlem” de demek. Yunanlar gönülden, özenle pişirilmiş bir yemeğe “me meráki”, kelimesi kelimesine “merakla” yapılmış der. İngilizce “çevrilemeyen sözcükler” listelerindeki “ruhunu işe katmak” açıklaması, sözlük anlamından çok şiirsel bir yorumdur.

GreekKartı aç
DinginlikSanat

Görmek sözcüklerden önce gelir. Çocuk, konuşmayı öğrenmeden önce bakar ve tanır.

İngiliz sanat eleştirmeni, romancı ve ressam John Berger’in Görme Biçimleri kitabı, 1972’de BBC’de yayımlanan yarım saatlik dört televizyon programından doğdu. Berger bu programlarda sanata tapınır gibi yaklaşmayı bilerek reddetti: İlk bölümde kamera karşısında bir Botticelli tablosunun röprodüksiyonunu neşterle keserek, bir ayrıntının bütünden koparıldığında anlamının nasıl değiştiğini gösterdi. Bu iki cümle kitabın açılışıdır ve savı yalın, itiraz etmesi zor: Göz oraya önce varır; bir resim hakkında sonradan anlatılan her şey, zaten görmüş olduğumuz bir şeyi açıklamaya gelir.

John Berger, Ways of Seeing (1972)Kartı aç
Sıradaki kartWashington’daki Gallaudet Üniversitesi, 1988’e kadar 124 yıl boyunca sağır ve işitme güçlüğü çeken öğrencilere eğitim verdi, ama hiç sağır bir rektörü olmadı. O yılın mart ayında mütevelli heyeti işiten bir aday seçince öğrenciler kampüsün kapılarını kapattı. Bir hafta içinde heyet geri adım attı ve I. King Jordan üniversitenin ilk sağır rektörü oldu.Devam et →