Filozof Derek Parfit, Reasons and Persons (Nedenler ve Kişiler, 1984) adlı kitabında bir makine düşünür: Dünya’daki bedenini tarıyor, yok ediyor ve Mars’ta başka maddeden yeniden kuruyor. Orada uyanan kişi senin anılarına ve planlarına sahip. Mars’ta uyanan sen misin, yoksa ilk bedenle birlikte yeri doldurulamayacak bir şey mi yok oldu?

Derek Parfit

Kartın devamı

Derek Parfit (1942–2017), Oxford’da çalışmış İngiliz bir filozoftu. Reasons and Persons, kişisel kimlik üzerine yazılmış en etkili çağdaş kitaplardan biridir. Parfit’e göre önemli olan, yolcunun “gerçekten” aynı kişi olup olmadığına evet ya da hayır diye verilecek kesin bir cevap değil, psikolojik sürekliliktir: anıların, niyetlerin ve karakterin zaman içinde birbirine bağlanarak sürmesi. Örnek, “O hâlâ ben miyim?” sorusunu “Yaşamayı sürdürürken asıl neyi önemsiyorum?” sorusundan ayırmamızı ister.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Derek Parfit

İlgili kaynak: Teletransportation paradox

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

DinginlikFelsefe

Filozof Thomas Nagel 1974’te şunu sordu: Yarasa olmak nasıl bir şeydir? Bilim, yarasanın yankılarla nasıl yön bulduğunu açıklayabilir, ama o dünyanın yarasaya nasıl geldiğini söyleyemez. Nagel’e göre dışarıdan yapılan hiçbir tarif, o canlı olmanın deneyimini içermez. Kendimizi kanatlı hayal etsek bile, hayal ettiğimiz yine bir insanın deneyimidir.

Thomas Nagel Amerikalı bir filozoftur. “Yarasa Olmak Nasıl Bir Şeydir?” (What Is It Like to Be a Bat?) adlı makalesi, zihin felsefesinde en çok okunan metinlerden biridir. Yarasayı seçmesinin nedeni, yankıyla yön bulmanın, yani kendi çıkardığı seslerin yankısından nesnelerin yerini anlamanın, insanda karşılığı olmayan bir duyu olmasıdır. Makale, bilincin fiziksel terimlerle tamamen açıklanıp açıklanamayacağı tartışmasını derinden etkiledi. Filozof David Chalmers 1990’larda bu soruna “bilincin zor problemi” adını verdi.

Thomas NagelKartı aç

DinginlikFelsefe

Bakım etiği, herkesin çocukken, hastayken ve yaşlanınca başkalarına muhtaç olduğu gerçeğinden yola çıkan bir ahlak felsefesi yaklaşımıdır. Bakım verenlere ve bakıma muhtaç olanlara neler borçlu olduğumuzu sorar.

Bakım etiğinin kurucusu genellikle Amerikalı psikolog Carol Gilligan sayılır. Gilligan, 1982’de yayımlanan In a Different Voice (“Farklı Bir Ses”) kitabında hocası Lawrence Kohlberg’e itiraz etti. Kohlberg’in erkek çocuklarla yapılan görüşmelere dayanan ahlaki gelişim ölçeği, kurallar ve haklar üzerinden düşünmeyi ilişkiler ve sorumluluk üzerinden düşünmekten daha üstün sayıyor, bu yüzden kadınları ahlaken daha az olgun gösterme eğilimi taşıyordu. Filozof Nel Noddings, 1984 tarihli Caring kitabında fikri geliştirdi: Yardıma ihtiyacı olan belirli bir insana karşılık vermek, bir kuralı uygulamaktan daha aşağı değil, ciddi bir ahlaki davranıştır. Bu yaklaşım hemşirelik, sosyal hizmet ve engelli hakları gibi, bakım emeğinin çoğunun karşılıksız ya da düşük ücretle yapıldığı alanlarda düşünme biçimini etkiledi.

Care ethicsKartı aç

DinginlikSağlık

Yıllarca yoğun trafik, tren ya da uçak gürültüsüyle yaşamak sağlığa zarar verebilir. Bu gürültü bölünen uyku, çocuklarda öğrenme güçlüğü ve daha yüksek kalp hastalığı riskiyle ilişkilidir; insan sesi fark etmez hâle geldikten sonra bile beden tepki vermeyi sürdürür.

Avrupa Çevre Ajansı 2020’de, Avrupa’da en az 113 milyon kişinin gece ve gündüz ortalaması 55 desibel ya da daha yüksek olan trafik gürültüsüyle uzun süre yaşadığını hesapladı. Avrupa Birliği zararlı gürültüyü bu eşikten itibaren raporlar; Dünya Sağlık Örgütü ise yol trafiği gürültüsünün 53 desibelin altında tutulmasını önerir. Araştırmalar bu tür gürültüyü bölünen uyku, yükselen stres hormonları, havalimanı ve işlek yol yakınında oturan çocuklarda okuma ve bellek sorunları, yüksek tansiyon ve kalp hastalığıyla ilişkilendiriyor. İnsan zamanla sese alışır, yani onu daha az fark eder; ama uyku araştırmaları, gece bir kamyon ya da uçak geçtiğinde kalp atışının yine hızlandığını gösteriyor.

WHO / European Environment AgencyKartı aç

AzimFelsefe

İktisatçı Amartya Sen’in geliştirdiği kabiliyet (yapabilirlik) yaklaşımı, insanların ne kadar iyi yaşadığını yalnızca paralarına ya da kaynaklarına bakarak değil, gerçekte neler yapabildiklerine ve nasıl bir hayat sürebildiklerine bakarak ölçer.

Aynı gelir; sağlığa, güvenliğe, eğitime, engelliliğe, cinsiyete, ulaşıma ve toplumsal özgürlüklere göre çok farklı hayatlar anlamına gelebilir: Tekerlekli sandalye kullanan biri, aynı şehirde dolaşabilmek için başkalarından daha fazla kaynağa ihtiyaç duyar. Sen bu fikri 1979’da “Neyin Eşitliği?” başlıklı bir konferansta ortaya koydu ve 1980’ler boyunca geliştirdi. Felsefeci Martha Nussbaum 2000’de yaklaşımı genişletti ve her devletin güvence altına alması gerektiğini savunduğu on temel kabiliyetten oluşan bir liste hazırladı; sağlık, oyun ve siyasi kararlarda söz sahibi olmak bunlardan bazılarıdır. Yaklaşım, 1990’da iktisatçı Mahbub ul Haq’ın Sen’le birlikte geliştirdiği Birleşmiş Milletler İnsani Gelişme Endeksi’ne de yön verdi; bu endeks ülkeleri gelirin yanında sağlık ve eğitime göre de sıralar.

Amartya Sen / Martha NussbaumKartı aç

AzimZihin

Bir iş seni tam kaldırabileceğin kadar zorladığında, kendini ona öyle kaptırırsın ki zaman adeta kaybolur. Psikolojide buna akış denir.

Macar asıllı Amerikalı psikolog Mihaly Csikszentmihalyi bu fikri ressamlarla, satranç oyuncularıyla, kaya tırmanıcılarıyla ve cerrahlarla yaptığı görüşmelerden geliştirdi; hepsi şaşırtıcı ölçüde benzer bir kendini işe bütünüyle verme hâli anlatıyordu. Bunu gündelik hayatta da incelemek için deneyim örneklemesi adlı bir yönteme öncülük etti: Katılımcılar yanlarında, gün içinde rastgele anlarda öten çağrı cihazları taşıdı ve cihaz her öttüğünde o an ne yaptıklarını, kendilerini işe ne kadar kaptırdıklarını not etti. Modelin tamamını 1990’da yayımlanan Flow (Akış) kitabında anlattı. Akış, işin zorluğu becerine denk düştüğünde, hedefin açık olduğunda ve nasıl gittiğini anında görebildiğinde daha kolay gelir. Zorluk çok azsa sıkılırsın, çok fazlaysa kaygılanırsın.

Mihaly CsikszentmihalyiKartı aç

Sıradaki kartFilozof Judith Jarvis Thomson 1971’de şöyle bir durum kurdu: Uyandığında kendini baygın bir kemancıya bağlı buluyorsun. Seni kaçıranlar, böbreklerin onun kanını temizleyebildiği için dokuz ay bağlı kalman gerektiğini söylüyor. Thomson kemancının yaşama hakkını kabul eder, sonra sorar: Bu hak, ona senin rızan olmadan bedenini kullanma hakkı da verir mi?Devam et →