Dinginlik: Durup düşünmeye zaman ayırın. - 5. sayfa

Bu seçkide neler var?

Dinginlik

Dinlenmek, sabretmek ve düşüncelerinizi toparlamak üzerine kartları bir araya getirdik.

DinginlikEdebiyat

Yoksulluğu özleyen bir yoksula henüz rastlamadım.

Romancı W. Somerset Maugham, 1949’da yayımlanan not defterlerinde (A Writer’s Notebook), zengin ve ünlü Chaplin’in içten içe Londra’daki çocukluğunun yoksul sokaklarını özlediğini ileri sürmüştü: Bir gece Los Angeles’ın en yoksul semtinde birlikte yürürken Chaplin’in yüzünün aydınlandığını görmüştü. Chaplin, 1964’te yayımlanan otobiyografisinde (My Autobiography) Maugham’a bu cümleyle cevap verdi ve yoksulluğun hiçbir çekiciliği olmadığını, ona çarpık bir değer anlayışından başka bir şey öğretmediğini yazdı. Chaplin bunu yaşayarak biliyordu. Yedi yaşında, yoksulların çalışma karşılığında barındırıldığı Lambeth düşkünler evine gönderilmişti.

Charlie ChaplinKartı aç

DinginlikEdebiyat

Bu dünya acımasız; onunla baş etmek için insanın da acımasız olması gerekir.

Charlie Chaplin’in kara komedisi Mösyö Verdoux’nun (1947) kahramanı Henri Verdoux, işini kaybetmiş bir banka memurudur; artık zengin dul kadınlarla evlenip paraları için onları öldürmektedir. Yağmurlu bir gece, hapisten yeni çıkmış genç bir kadını evine alır; onu zehirlemeye niyetlidir, ama sonunda kıyamaz. Kadın giderken Verdoux hayat görüşünü bu cümleyle özetler. Kadın ona katılmaz: Dünya hatalarla dolu, hüzünlü bir yerdir, ama iyilik onu güzelleştirebilir. Yıllar sonra yeniden karşılaştıklarında kadın zengin olmuştur, Verdoux ise ailesini kaybetmiştir.

Charlie ChaplinKartı aç

DinginlikEdebiyat

Anlarımızın gerçek değerini ancak hatıranın sınavından geçtiklerinde anlarız.

Georges Duhamel (1884-1966), Birinci Dünya Savaşı’nda dört yıl ordu cerrahı olarak görev yapmış Fransız bir hekimdi; 1918’de Fransa’nın en tanınmış edebiyat ödülü olan Goncourt Ödülü’nü kazandı. La Possession du monde adlı kitabını savaş sürerken yazdı. Bu cümleden biraz önce, savaş yüzünden kendi çocuğunu yalnızca yedi kez görebildiğini ve her seferinde onu zor tanıdığını anlatır; artık içinde çocuğunun yedi güzel görüntüsünü taşımaktadır. Ona göre duygularımız da, fotoğrafçının altın banyosuna daldırdığı baskılar gibi, gerçek rengini ancak sonradan alır.

Georges Duhamel, The Heart’s Domain (1919)Kartı aç

DinginlikEdebiyat

Hafızana güvenme; delik deşik bir ağdır, en güzel avlar içinden kayıp gider.

Söz, Fransız yazar Georges Duhamel’in Birinci Dünya Savaşı’nda ordu cerrahıyken yazdığı La Possession du monde (1919) kitabında geçer. İnsanın bulduklarını başkalarıyla paylaşmasını konu alan bölümde Duhamel, neredeyse her gün, sabah aklına güzel bir düşünce geldiğini ama onu unuttuğunu söyleyen bir arkadaşından söz eder. Öğüdü, cepte küçük bir defter taşımaktır: İnsanın ruhu çamur, ot, çiçek ve altın sürükleyen coşkun bir ırmaktır; altın tanelerini akıntı alıp götürmeden ayıklamak gerekir.

Georges DuhamelKartı aç

DinginlikEdebiyat

Yaşamak için bir “neden”i olan, hemen her “nasıl”a katlanabilir.

Söz, Putların Alacakaranlığı’nı açan “Özdeyişler ve Oklar” bölümünün 12. maddesidir. Friedrich Nietzsche kitabı 1888’de, İsviçre Alpleri’ndeki Sils Maria’da bir haftayı biraz aşan bir sürede yazdı. Maddeyi bir iğnelemeyle bitirir: İnsan mutluluk peşinde koşmaz, bunu yalnızca İngilizler yapar. Sözü ünlü yapan, dört Nazi kampından sağ çıkan Avusturyalı psikiyatr Viktor Frankl oldu. Frankl, İnsanın Anlam Arayışı’nda (1946), yaşamak için bir nedeni olan mahkûmların, örneğin dışarıda kendilerini bekleyen biri olanların, kampa daha iyi dayandığını yazar.

Friedrich Nietzsche, Twilight of the Idols, ‘Maxims and Arrows’ §12Kartı aç

DinginlikEdebiyat

Kesin inançlar, hakikatin yalanlardan daha tehlikeli düşmanlarıdır.

Bu cümle, İnsanca, Pek İnsanca’daki (1878) “Hakikatin Düşmanları” başlıklı 483. aforizmanın tamamıdır. Kitap, Friedrich Nietzsche’nin aforizmalarla, yani kendi başına bir bütün olan kısa düşüncelerle yazdığı ilk kitaptı ve bir zamanlar hayran olduğu besteci Richard Wagner’le yollarını ayırmasının ardından yayımlandı. Nietzsche kitabın sonlarına doğru kesin inancı, insanın bir konuda mutlak hakikate sahip olduğuna inanması diye tanımlar. Yalan yakalanıp düzeltilebilir; kesin inanç ise insanın aramayı bırakmasına yol açar. On yıl sonra Deccal’de bunu daha sert bir dille söyledi: Kesin inançlar birer hapishanedir.

Friedrich NietzscheKartı aç

DinginlikEdebiyat

İnsan, hiç istememektense hiçliği istemeyi yeğler.

Friedrich Nietzsche’nin Ahlakın Soykütüğü Üzerine (1887) adlı kitabı üç denemeden oluşur. Üçüncü denemenin konusu çileci ideallerdir: yoksulluk, alçakgönüllülük ve iffet gibi, insana kendini dünya nimetlerinden yoksun bırakmayı öğütleyen idealler. Nietzsche insanların bunlara neden bu kadar değer verdiğini sorar ve şöyle cevaplar: İnsan anlamsız görünen acıya dayanamaz; acısına hiç anlam vermemektense, kendisini hayata düşman eden bir anlam vermeyi bile yeğler. Ona göre bu boşluk korkusu insan iradesinin temel gerçeğidir: İrade bir amaç ister. Cümle denemenin başında geçer, kitabın son satırında da yinelenir.

Friedrich NietzscheKartı aç

DinginlikEdebiyat

Daha zayıf yaradılışları yok eden zehir, güçlüleri güçlendirir; onlar buna zehir bile demez.

Söz, Şen Bilim’in (1882) “Kötülük” başlıklı 19. aforizmasının sonunda geçer. Nietzsche okurdan, en iyi ve en verimli insanların ve ulusların hayatına bakmasını ister: Gururla göğe doğru yükselecek bir ağaç, kötü havasız ve fırtınasız büyüyebilir mi? Ona göre kıskançlık, düşmanlık ve sıkıntı, büyük bir gelişmenin önünde engel değil, koşulları arasında olabilir. Nietzsche zorluğu yaşayarak tanıyordu: Hastalığı yüzünden 1879’da Basel’deki profesörlüğünü bırakmak zorunda kalmıştı. Sonradan aynı düşünceyi daha kısa söyledi: Beni öldürmeyen şey güçlendirir.

Friedrich NietzscheKartı aç

DinginlikFelsefe

Dans edenleri, müziği duyamayanlar deli sandı.

Bu söz Nietzsche’nin yazılarında geçmez. Ünlü sözlerin kökenini araştıran Quote Investigator sitesi, sözü Nietzsche’ye bağlayan ilk kaydı 2003’te, yani ölümünden bir asır sonra internette paylaşılmış bir iletide buldu. Benzetme çok daha eskidir: Fransız yazar Germaine de Staël 1813’te, hayatın bazen müziği duyulmayan bir baloya benzediğini, o zaman dansın delilik gibi göründüğünü yazmıştı. 1927’de İngiliz gazetesi The Times, sözün bir biçimini eski bir atasözü olarak andı; komedyen George Carlin de onu 1997’de yaygınlaştırdı. Karışıklık anlaşılır: Nietzsche dansı özgür düşüncenin imgesi olarak çok severdi.

After Germaine de Staël, De l’Allemagne (1813); credited to Nietzsche much laterKartı aç

DinginlikEdebiyat

Kendindeki ve başkalarındaki yanılsamaları yıkan kişiyi, zorbaların en katısı olan doğa cezalandırır.

Söz, Tarihin Yaşam İçin Yararı ve Sakıncası’nın (1874) yedinci bölümünde geçer. Bu deneme, Friedrich Nietzsche’nin Çağa Aykırı Düşünceler adıyla topladığı dört denemenin ikincisidir. Nietzsche o sırada Basel’de genç bir klasik filoloji profesörüydü, yani eski Yunan ve Latin metinleri okutuyordu. Çağının tarihe boğulduğunu savunuyordu. Ona göre yalnızca söküp dağıtan tarih araştırması, aşkın ve inancın yaşamak için muhtaç olduğu yanılsamaları yok eder ve bu işle uğraşanları hayattan bezdirir. Nietzsche bu cümleyi tırnak içinde verir, ama kimin sözü olduğunu söylemez.

Friedrich NietzscheKartı aç

DinginlikEdebiyat

Kendine karşı dürüst ol.

Danimarka kralının baş danışmanı Polonius, Hamlet’in 1. perde 3. sahnesinde bu öğüdü Fransa’ya dönmek üzere olan oğlu Laertes’e verir. Shakespeare oyunu 1600 dolaylarında yazdı. Söz, uzun bir öğüt listesinin sonunda gelir: Herkesi dinle ama az konuş, iyi giyin ama gösterişe kaçma, ne borç al ne borç ver. Polonius, kendine karşı dürüst olanın, gecenin gündüzü izlemesi gibi, kimseye karşı sahtekâr olamayacağını da ekler. Ama kendisi çok geçmeden, oğlunu gözetlesin diye Paris’e bir uşak yollar.

William ShakespeareKartı aç

DinginlikEdebiyat

İyi ya da kötü diye bir şey yoktur; onu öyle yapan düşüncedir.

Hamlet’in 2. perde 2. sahnesinde prens, eski okul arkadaşları Rosencrantz ve Guildenstern’i karşılar. Onları, Hamlet’i neyin bu kadar sıkıntıya soktuğunu öğrensinler diye yeni kral Claudius çağırtmıştır. Annesinin Claudius’la aceleyle evlenmesinden tiksinen Hamlet, Danimarka’nın bir hapishane olduğunu söyler. Rosencrantz buna katılmayınca Hamlet bu cümleyle karşılık verir: Danimarka onlar için hapishane değildir, ama kendisi için öyledir. Fikir çok eskidir: Yunan filozof Epiktetos MS 100 dolaylarında, insanları şeylerin kendisinin değil, onlar hakkındaki yargılarının huzursuz ettiğini öğretiyordu.

William ShakespeareKartı aç

DinginlikEdebiyat

Cehennem boş; bütün şeytanlar burada.

Söz aslında Napoli Kralı’nın oğlu Ferdinand’ındır, ama seyirci onu Ariel’in ağzından duyar. Shakespeare’in tek başına yazdığı son oyunlardan biri sayılan Fırtına’nın 1. perde 2. sahnesinde ruh Ariel, efendisi Prospero’ya fırtınayı nasıl kopardığını anlatır. Milano’nun meşru dükü Prospero’nun dükalığını kardeşi elinden almıştır; şimdi düşmanlarının gemisi adasının önünden geçmektedir. Ariel’in anlattığına göre direklerde alevler yanmış, tayfalar dışında herkes denize atlamıştır. İlk atlayan, saçları diken diken olmuş Ferdinand’dır ve atlarken bu sözü haykırır. Oysa kimsenin burnu bile kanamamıştır.

William ShakespeareKartı aç

DinginlikEdebiyat

Ben kuş değilim; hiçbir ağa düşmem.

Charlotte Brontë, Jane Eyre’i 1847’de Currer Bell adıyla yayımladı; eleştirmenler kitaba bir kadının yazdığını bilerek önyargıyla yaklaşmasın diye bu adı seçmişti. 23. bölümde, bir yaz akşamı meyve bahçesinde, mürebbiye Jane işvereni Bay Rochester’la yüzleşir. Rochester, zengin Blanche Ingram’la evleneceğine Jane’i inandırmıştır. Jane, yoksul, sade ve ufak tefek olsa da en az onun kadar ruhu ve yüreği olduğunu söyler. Rochester onu çırpınan yabani bir kuşa benzetince bu cümleyle karşılık verir. Birkaç dakika sonra Rochester ona evlenme teklif eder.

Charlotte BrontëKartı aç

DinginlikEdebiyat

Kendini kolla; çünkü korkusuzum, bu yüzden de güçlüyüm.

Frankenstein’ın fikri Mary Shelley’nin aklına 18 yaşındayken, 1816’nın yağmurlu yazında geldi: Lord Byron, Cenevre yakınlarındaki Villa Diodati’de toplanan arkadaşlarına birer hayalet hikâyesi yazmalarını önermişti. Romanda genç bilim insanı Victor Frankenstein canlı bir varlık yaratır, sonra onu yüzüstü bırakır. Yapayalnız kalan Yaratık, ondan kendisine bir eş yapmasını ister. Victor, Orkney Adaları’nda işe koyulur; ama bu ikisinin neye dönüşebileceğinden korkup yarım kalan bedeni parçalar. Bu söz, Yaratık’ın buna verdiği cevaptır. Yaratık, Victor’un düğün gecesinde yanında olacağını söyler; o gece Victor’un gelini Elizabeth öldürülür.

Mary ShelleyKartı aç

DinginlikEdebiyat

Kış geldiyse, bahar uzak olabilir mi?

Bu, Percy Bysshe Shelley’nin 1819 sonbaharında Floransa yakınlarındaki Cascine ormanında yazdığı “Batı Rüzgârına Övgü”nün son dizesidir. Beş bölüm boyunca rüzgâr yaprakları, bulutları ve dalgaları önüne katar: Hem yıkar hem de kışı uykuda geçirecek tohumları taşır. Sonunda Shelley rüzgârdan, sözlerini bir ocaktan saçılan kıvılcımlar gibi insanlara yaymasını diler. Shelley için zor bir yıldı: Üç yaşındaki oğlu William haziranda ölmüş, ağustosta da Manchester’daki Peterloo Katliamı’nda süvariler, reform isteyen barışçı bir kalabalığın üzerine atlarını sürmüştü.

Percy Bysshe ShelleyKartı aç

DinginlikEdebiyat

Sonsuzluk şimdilerden oluşur.

Emily Dickinson (1830-1886) neredeyse bütün hayatını Massachusetts’teki Amherst kasabasında geçirdi. Yazdığı 1.800’e yakın şiirden yalnızca on kadarı kendisi hayattayken, o da imzasız olarak basıldı. Yüzlercesini, katlanmış kâğıtları iple bağlayarak yaptığı kırk kadar küçük kitapçığa temize çekmişti; bunları ölümünden sonra kız kardeşi Lavinia buldu. Bu şiir de o kitapçıklardan birindedir ve ilk kez 1929’da basıldı. Şiire göre sonsuzluk başka bir yerde bekleyen başka türden bir zaman değildir: Tarihler kaldırılıp aylar ve yıllar birbirine karıştığında geriye yine şimdiki an kalır.

Emily DickinsonKartı aç

DinginlikEdebiyat

Olabileceğin kişi olmak için asla geç değildir.

George Eliot, Middlemarch’ın yazarı Mary Ann Evans’ın (1819-1880) takma adıdır. Ünlü sözlerin kökenini araştıran Quote Investigator sitesi bu cümleyi Eliot’ın ne romanlarında ne şiirlerinde ne de mektuplarında bulabildi. Söz Eliot’ın adıyla ilk kez Haziran 1881’de, yazarın ölümünden altı ay sonra karşımıza çıkar: Literary News dergisinin yarışmasına okurların gönderdiği Eliot alıntıları arasındadır ve kaynağı belirtilmemiştir. Sözün kökeni büyük olasılıkla, şair Adelaide Anne Procter’ın 1859’da Charles Dickens’ın dergisinde yayımlanan bir dizesidir: “Her zaman, olabileceğimiz kişi olabiliriz.”

George Eliot, commonly attributedKartı aç

DinginlikEdebiyat

Gelişmenin en güçlü ilkesi, insanın seçimindedir.

Daniel Deronda (1876), George Eliot’ın son romanıdır. Bir İngiliz centilmeni olarak yetiştirilen kahraman, Yahudi olarak doğduğunu öğrenir. 42. bölümde Deronda, yoksul ve ağır hasta bir Yahudi bilgin olan Mordecai’yle birlikte, Londra’da bir meyhanede toplanan işçilerin tartışma kulübü “Filozoflar”a gider. Mordecai orada, Yahudi halkının ulusal hayatını yeniden kurmayı seçebileceğini savunur ve onları Mısırlılara benzetir: Mısırlılar Nil’in taşmasını seçemedi, ama suyu tarlalara taşıyacak kanallar kazmayı seçti. Eliot’ın Yahudi hayatını anlayışla anlatması, Viktorya dönemi romanında pek rastlanan bir şey değildi.

George EliotKartı aç

DinginlikEdebiyat

İnsanların çoğu başka insanlardır. Düşünceleri başkalarının görüşleri, hayatları bir taklit, tutkuları bir alıntıdır.

De Profundis, Oscar Wilde’ın 1897’de Reading Hapishanesi’nde yazdığı uzun mektuptur. Wilde o sırada, eşcinsel erkekleri yargılamakta kullanılan “büyük ahlaksızlık” suçundan aldığı iki yıllık ağır hapis cezasının sonuna yaklaşıyordu. Mektup eski sevgilisi Lord Alfred Douglas’a yazılmıştı; Wilde’ın onu yazmasına izin verildi, ama göndermesine izin verilmedi ve bitirdiği her sayfa elinden alındı. Wilde bu bölümde, Amerikalı denemeci Ralph Waldo Emerson’ın, hiçbir insanda kendine ait bir eylemden daha nadir bir şey olmadığı sözünü aktarır. Mektubun kısaltılmış hâli 1905’te yayımlandı.

Oscar Wilde, De ProfundisKartı aç

DinginlikEdebiyat

Dünyanın ahlaksız dediği kitaplar, dünyaya kendi utancını gösteren kitaplardır.

Bu sözü, Dorian Gray’in Portresi’nin sonlarına doğru Lord Henry Wotton, Dorian’a söyler. İşlediği suçların ağırlığı altında ezilen Dorian, Henry’yi ona verdiği bir kitapla kendisini zehirlemekle suçlar; Wilde, davasında bu Fransız romanının Huysmans’ın À rebours’u ya da ona çok yakın bir kitap olduğunu kabul etmişti. Henry işi şakaya vurur: Sanatın eylem üzerinde hiçbir etkisi yoktur. Hikâyenin 1890’da bir dergide çıkan ilk hâli ahlaksız bulunmuştu. Wilde 1891’deki kitap basımına bir önsöz ekledi: Ahlaklı ya da ahlaksız kitap diye bir şey yoktur; kitaplar ya iyi yazılmıştır ya kötü.

Oscar WildeKartı aç

DinginlikEdebiyat

Bütün hayvanlar eşittir; ama bazı hayvanlar diğerlerinden daha eşittir.

George Orwell’in Hayvan Çiftliği (1945) romanının son bölümünde hayvanlar, ambarın duvarına yazılmış Yedi Emir’in yerinde tek bir kural kaldığını görür. İktidarı ele geçiren domuzlar, “Bütün hayvanlar eşittir” ilkesini tersine çevirmiştir. Orwell bu fablı, Rus Devrimi’ni ve devrimin Stalin döneminde nasıl ihanete uğradığını anlatmak için yazdı. Sovyetler Birliği savaşta müttefik olduğu için birkaç yayınevi kitabı geri çevirdi; bunlardan biri, şair T. S. Eliot’ın yöneticileri arasında bulunduğu Faber and Faber’dı. El yazması da, 1944’te bir Alman uçan bombası Orwell’in Londra’daki evini yıktığında az kalsın kaybolacaktı.

George OrwellKartı aç

DinginlikEdebiyat

Aldatmacanın hüküm sürdüğü zamanlarda doğruyu söylemek devrimci bir eylemdir.

Bu söz hep George Orwell’e (1903–1950) mal edilir, ama Hayvan Çiftliği ile 1984’ün yazarının hiçbir kitabında, denemesinde ya da mektubunda geçmez. Sözün izi ancak 1982’ye kadar sürülebilmiştir: V. G. Venturini’nin uranyum sanayisi üzerine yazdığı bir kitabın başında, kaynak gösterilmeden “G. Orwell” imzasıyla yer alır. Düşünce ise daha eskidir. Fransız sosyalist Jean Jaurès 1898’de, yalnızca yalanla ayakta duran bir toplumda gerçeğin devrimci olduğunu söylemişti. Bunu, Yahudi subay Alfred Dreyfus’un vatana ihanetle haksız yere mahkûm edildiği dava için söylüyordu.

Attributed to Orwell from 1982; no source in his workKartı aç

DinginlikEdebiyat

Böylece akıntıya karşı kürek çeken kayıklar gibi ilerlemeye çalışırız, ama durmadan geçmişe geri sürükleniriz.

Bu, Amerikalı yazar F. Scott Fitzgerald’ın (1896–1940) Muhteşem Gatsby (1925) romanını bitiren cümledir. Anlatıcı Nick Carraway burada Jay Gatsby’yi düşünür. Kendi çabasıyla zengin olan Gatsby, bütün hayatını beş yıl önce sevdiği Daisy’yi geri kazanmaya adamıştı. Nick, Gatsby’de hepimizin hâlini görür: Geleceğe doğru var gücümüzle ilerlemeye çalışırız, geçmiş ise bizi durmadan geri çeker. Roman ilk çıktığında az sattı ve Fitzgerald öldüğünde kendini başarısız biri sayıyordu. Bu cümle bugün, Fitzgerald’ın eşi Zelda’yla birlikte yattığı mezarın taşında yazar.

F. Scott FitzgeraldKartı aç

Diğer okuma seçeneğiMerakMerak edecek çok şey var.