Şehirler çoğu zaman çevrelerindeki kırsaldan birkaç derece daha sıcaktır; buna kentsel ısı adası denir. Asfalt, beton ve koyu renkli çatılar güneşin ısısını emip yavaş yavaş geri verir, ağaçsız sokaklarda ise gölge kalmaz.

U.S. Environmental Protection Agency

Kartın devamı

Bu etkiyi ilk kez 1810’larda, Londralı kimya üreticisi ve amatör meteorolog Luke Howard tanımladı. Howard, Londra’nın merkezinin geceleri çevredeki kırsaldan yaklaşık 2°C daha sıcak kaldığını fark etmişti. ABD Çevre Koruma Ajansı’na göre bugün ABD şehirlerinde bu fark gündüz 0,5 ile 4°C, gece 1 ile 3°C arasındadır. Fark çoğu zaman hava karardıktan sonra büyür, çünkü beton ve asfalt gün boyu biriktirdiği ısıyı o saatlerde salar. Şehirler buna açık renkli, güneşi yansıtan kaldırım ve çatılarla, yeşil çatılarla ve sokak ağaçlarıyla karşılık veriyor; gölge ve açık renkli yüzeyler yerel sıcaklığı ölçülebilir biçimde düşürür. Sıcak her yere eşit dağılmaz: Ağacı az, betonu çok mahalleler genellikle en sıcak olanlardır.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: U.S. Environmental Protection Agency

İlgili kaynak: Kentsel ısı adası

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

AzimBilim

Kunduzlar dal ve çamurdan barajlar kurar. Bu barajlar dereleri gölete, çevrelerini sulak alana çevirir; yeraltı suyunu yükseltir ve bütün bir vadinin görünümünü değiştirir.

Kunduzlar, yuvalarının çevresinde derin su olsun diye baraj kurar; böylece avcılardan saklanabilir, kış için dal depolayabilirler. Oluşan göletler taşkınları yavaşlatır, suyun taşıdığı mili tutar ve kurak dönemlerde toprağı nemli tutar; balıklara, kurbağalara, böceklere ve kuşlara yer açar. Yaptıkları iş pek çok canlıya yaşam alanı yarattığı için ekologlar kunduzlara “ekosistem mühendisi” der. ABD’nin batısındaki orman yangınları üzerine 2020’de yapılan bir araştırma, kunduzların baraj kurduğu dere boylarının, çevredeki arazi yanarken yeşil kaldığını gösterdi. Bazı arazi yöneticileri bugün dereleri eski hâline getirmek için kunduzları yeniden doğaya bırakıyor ya da kazık ve dallardan kunduz barajına benzeyen basit setler kuruyor. Kunduzlar tarlaları ve yolları da su altında bırakabildiği için her yerde hoş karşılanmaz.

U.S. Fish & Wildlife ServiceKartı aç

MerakSağlık

Londralı hekim John Snow, 1854’te Soho’daki bir kolera salgınında ölenleri haritaya işledi ve ölümlerin Broad Street’teki tek bir su pompasının çevresinde toplandığını gördü. Yetkilileri pompanın kolunu söktürmeye ikna etti ve koleranın kirli suyla bulaştığına dair güçlü bir kanıt ortaya koydu.

Salgında 600’den fazla kişi öldü; bunların 300’ü aşkını ilk on günde hayatını kaybetti. Hekimlerin çoğu o dönem hastalığı çürüyen maddelerden yayılan kötü havaya, yani “miasma”ya bağlıyordu. Anestezinin öncülerinden de olan Snow, her ölüm için bir çizgi çektiği bir harita hazırladı ve mahallenin papazı Henry Whitehead’in yardımıyla ailelerle konuştu. Yakındaki bira fabrikasında su yerine bira içen işçilerin hastalanmadığını fark etti. Pompanın kolu 8 Eylül’de söküldü, ama salgın zaten geriliyordu. Whitehead daha sonra büyük olasılıkla kaynağı da buldu: Kuyunun bir metre kadar yakınındaki bir fosseptik çukuruna, hasta bir bebeğin bezlerinin yıkandığı su akmıştı. Yetkililer kolu yeniden taktı ve Snow’un görüşünü reddetti. Snow 1858’de, fikri kabul görmeden öldü.

Londra MüzesiKartı aç

AzimSağlık

Avustralyalı hekim Barry Marshall 1984’te Helicobacter pylori bakterisi dolu bir kültürü içti ve birkaç gün içinde gastrite, yani mide zarının iltihaplanmasına yakalandı. Marshall ile patolog Robin Warren, mide ülserlerinin çoğunun ardında stresin değil bu bakterinin olduğunu savunuyordu.

O yıllarda hekimlerin çoğu ülserin stresten, baharatlı yemeklerden ve fazla mide asidinden kaynaklandığına, asitli midede hiçbir bakterinin yaşayamayacağına inanıyordu. Perth’te çalışan Warren, 1979’dan beri iltihaplı mide dokusunda sarmal biçimli bakteriler görüyordu; Marshall ona katıldı ve bu bakterileri laboratuvarda üretmeyi başardı. Hayvanlarda hastalık oluşturamayınca Marshall bakteriyi kendisi içti; alınan doku örneği bakterinin mideye yerleştiğini doğruladı. Sonraki klinik araştırmalar, mide ya da onikiparmak bağırsağında açılan yaralar olan peptik ülserlerin çoğunun ardında H. pylori bulunduğunu ve antibiyotiklerin ülseri kalıcı olarak iyileştirdiğini, asit azaltan ilaçların ise yalnızca geçici bir iyileşme sağladığını gösterdi. Marshall ve Warren 2005 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü paylaştı.

Nobel PrizeKartı aç

MerakGöç

Doğu Kuzey Amerika’nın kral kelebekleri her sonbahar Kanada ve ABD’den orta Meksika’nın dağlarına 4.800 kilometreye varan bir yol uçar. Ama bu yolu baştan sona gidip dönen tek bir kelebek yoktur; yıllık döngüyü yaklaşık dört kuşak birlikte tamamlar.

Yaz sonunda güneye uçan kelebekler özel bir kuşaktır: Yaklaşık sekiz ay yaşarlar, yazın doğan önceki kuşaklar ise iki aydan kısa yaşar. Kışı Michoacán ve México eyaletlerinin dağlarında, oyamel köknarlarının dallarında milyonlarca kelebek bir arada tutunarak geçirirler. İlkbaharda kuzeye yola çıkar, ABD’nin güneyinde Asclepias bitkilerine yumurta bırakır ve ölürler. Bu bitkiler, tırtıllarının yiyebildiği tek besindir. Yolu çocukları ve torunları kuzeye doğru sürdürür. Kelebeklerin kışı nerede geçirdiği Ocak 1975’e kadar bilinmiyordu. O ay, Kanadalı zoolog Fred Urquhart’a gönüllü olarak yardım eden Kenneth Brugger ile Catalina Aguado (sonradan Trail) ilk koloniyi buldu.

Monarch butterfly migrationKartı aç

MerakEvrim

Sanayi dönemi Britanya’sında benekli güvenin koyu renkli biçimi, kurumla kararan ağaçlarda kuşlardan kolayca gizlenebildiği için yaygınlaştı. İlk kez 1848’de Manchester’da görülen bu biçim, 20. yüzyılda hava temizlenince yerini yeniden açık renkli güvelere bıraktı.

Benekli güve, doğal seçilimin ders kitaplarına giren örneği oldu. 1890’larda Manchester çevresindeki benekli güvelerin neredeyse tamamı koyu renkliydi. 1950’lerde Bernard Kettlewell’in arazi deneyleri, ağaç kabuğunda göze batan güvelerin kuşlara daha çok yem olduğunu gösteriyordu; ancak yöntemleri sonradan eleştirildi. Birleşik Krallık’ın 1956 tarihli Temiz Hava Yasası gibi düzenlemeler kurumu azaltınca koyu biçim yeniden seyrekleşti. Genetikçi Michael Majerus, eleştirilere Cambridge’de 4.864 güveyle yürüttüğü altı yıllık bir deneyle yanıt verdi. Ölümünden sonra, 2012’de yayımlanan sonuçlar, kuşların göze çarpan güveleri daha çok yakaladığını doğruladı. 2016’da bilim insanları koyu rengin kaynağını da buldu: 1819 dolaylarında cortex adlı bir genin içine yerleşmiş, yer değiştirebilen bir DNA parçası.

Peppered moth evolutionKartı aç

Sıradaki kartOpenStreetMap, gönüllülerin 2004’ten beri birlikte çizdiği ücretsiz bir dünya haritasıdır. Herkes bir yol, patika ya da bina ekleyip düzeltebilir; telefon uygulamalarından yardım kuruluşlarına kadar herkes de bu veriyi kullanabilir.Devam et →