Katalin Karikó, hücreye hangi proteini yapacağını bildiren molekül olan mRNA üzerinde onlarca yıl çalıştı; fon başvuruları defalarca reddedildi, görevinden de indirildi. Drew Weissman’la birlikte değiştirilmiş mRNA üzerine yaptığı çalışmalar, COVID-19 salgınıyla mücadelede kilit rol oynayan mRNA aşılarının yolunu açtı.

Nobel Prize

Kartın devamı

Karikó 1985’te Macaristan’dan ABD’ye göç etti ve Pennsylvania Üniversitesi’nde, pek az meslektaşının inandığı mRNA çalışmalarına yıllarca fon bulmaya çalıştı. 1995’te görevinden indirildi; sonradan birkaç kez işinden uzaklaştırıldığını anlattı. Asıl sorun, laboratuvarda üretilen mRNA’nın bağışıklık sisteminde güçlü bir iltihap tepkisi uyandırmasıydı. Karikó ve Drew Weissman 2005’te, RNA’nın yapı taşlarından üridin yerine psödoüridin gibi biraz değiştirilmiş bir biçim kullanılınca bu tepkinin büyük ölçüde önlendiğini gösterdi. mRNA aşıları aynı ilkeye dayanır; ikili 2023 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü paylaştı.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Nobel Prize

İlgili kaynak: Katalin Karikó

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

AzimBilim

Şehirler çoğu zaman çevrelerindeki kırsaldan birkaç derece daha sıcaktır; buna kentsel ısı adası denir. Asfalt, beton ve koyu renkli çatılar güneşin ısısını emip yavaş yavaş geri verir, ağaçsız sokaklarda ise gölge kalmaz.

Bu etkiyi ilk kez 1810’larda, Londralı kimya üreticisi ve amatör meteorolog Luke Howard tanımladı. Howard, Londra’nın merkezinin geceleri çevredeki kırsaldan yaklaşık 2°C daha sıcak kaldığını fark etmişti. ABD Çevre Koruma Ajansı’na göre bugün ABD şehirlerinde bu fark gündüz 0,5 ile 4°C, gece 1 ile 3°C arasındadır. Fark çoğu zaman hava karardıktan sonra büyür, çünkü beton ve asfalt gün boyu biriktirdiği ısıyı o saatlerde salar. Şehirler buna açık renkli, güneşi yansıtan kaldırım ve çatılarla, yeşil çatılarla ve sokak ağaçlarıyla karşılık veriyor; gölge ve açık renkli yüzeyler yerel sıcaklığı ölçülebilir biçimde düşürür. Sıcak her yere eşit dağılmaz: Ağacı az, betonu çok mahalleler genellikle en sıcak olanlardır.

U.S. Environmental Protection AgencyKartı aç

DinginlikSağlık

Yıllarca yoğun trafik, tren ya da uçak gürültüsüyle yaşamak sağlığa zarar verebilir. Bu gürültü bölünen uyku, çocuklarda öğrenme güçlüğü ve daha yüksek kalp hastalığı riskiyle ilişkilidir; insan sesi fark etmez hâle geldikten sonra bile beden tepki vermeyi sürdürür.

Avrupa Çevre Ajansı 2020’de, Avrupa’da en az 113 milyon kişinin gece ve gündüz ortalaması 55 desibel ya da daha yüksek olan trafik gürültüsüyle uzun süre yaşadığını hesapladı. Avrupa Birliği zararlı gürültüyü bu eşikten itibaren raporlar; Dünya Sağlık Örgütü ise yol trafiği gürültüsünün 53 desibelin altında tutulmasını önerir. Araştırmalar bu tür gürültüyü bölünen uyku, yükselen stres hormonları, havalimanı ve işlek yol yakınında oturan çocuklarda okuma ve bellek sorunları, yüksek tansiyon ve kalp hastalığıyla ilişkilendiriyor. İnsan zamanla sese alışır, yani onu daha az fark eder; ama uyku araştırmaları, gece bir kamyon ya da uçak geçtiğinde kalp atışının yine hızlandığını gösteriyor.

WHO / European Environment AgencyKartı aç

AzimSağlık

Ağızdan sıvı tedavisi, temiz suya ölçülü miktarda tuz ve şeker katılarak hazırlanan bir çözeltiyle ishalin yol açtığı tehlikeli su kaybını giderir. Bu basit içecek, çoğu çocuk olmak üzere milyonlarca hayat kurtardı.

Tedavinin işe yaramasının nedeni şu: İnce bağırsakta glikoz ve sodyum birlikte emilir, su da onların peşinden bedene geçer; bu, ağır ishalde bile olur. Hintli hekim Hemendra Nath Chatterjee, hafif kolerayı bu yolla tedavi ettiğini 1953’te The Lancet dergisinde bildirdi. 1971’de, Bangladeş Kurtuluş Savaşı sırasında Hindistan’daki mülteci kamplarında serum tükendi. Hekim Dilip Mahalanabis, ailelere hastalarına ağızdan çözelti içirmelerini söyledi; bu hastalarda ölüm oranı yüzde 3,6’da kaldı, damardan sıvı verilenlerde ise yüzde 30 dolayındaydı. The Lancet 1978’de bu buluşu yüzyılın belki de en önemli tıbbi ilerlemesi diye niteledi; Dünya Sağlık Örgütü de 1980’de tedaviyi yaymak için küresel bir program başlattı. Karışım ölçülü hazırlanmalıdır, çünkü fazla tuz zararlı olabilir.

World Health Organization / UNICEFKartı aç

MerakSağlık

Londralı hekim John Snow, 1854’te Soho’daki bir kolera salgınında ölenleri haritaya işledi ve ölümlerin Broad Street’teki tek bir su pompasının çevresinde toplandığını gördü. Yetkilileri pompanın kolunu söktürmeye ikna etti ve koleranın kirli suyla bulaştığına dair güçlü bir kanıt ortaya koydu.

Salgında 600’den fazla kişi öldü; bunların 300’ü aşkını ilk on günde hayatını kaybetti. Hekimlerin çoğu o dönem hastalığı çürüyen maddelerden yayılan kötü havaya, yani “miasma”ya bağlıyordu. Anestezinin öncülerinden de olan Snow, her ölüm için bir çizgi çektiği bir harita hazırladı ve mahallenin papazı Henry Whitehead’in yardımıyla ailelerle konuştu. Yakındaki bira fabrikasında su yerine bira içen işçilerin hastalanmadığını fark etti. Pompanın kolu 8 Eylül’de söküldü, ama salgın zaten geriliyordu. Whitehead daha sonra büyük olasılıkla kaynağı da buldu: Kuyunun bir metre kadar yakınındaki bir fosseptik çukuruna, hasta bir bebeğin bezlerinin yıkandığı su akmıştı. Yetkililer kolu yeniden taktı ve Snow’un görüşünü reddetti. Snow 1858’de, fikri kabul görmeden öldü.

Londra MüzesiKartı aç

AzimSağlık

Kaslar yalnızca hareket etmemizi sağlamaz: Kasıldıklarında miyokin adı verilen kimyasal haberciler salgılar, bunlar da kanla taşınıp başka organları etkiler. Bu açıdan kas, hormon salgılayan bir organ gibi de çalışır.

Danimarkalı fizyolog Bente Klarlund Pedersen ve ekibi, 2003’te kasın salgıladığı sinyal molekülleri için “miyokin” adını önerdi. İlk tanımlananlardan biri interlökin-6’ydı: Uzun süren egzersiz sırasında kandaki düzeyi yüz katına kadar çıkabilir. Başka durumlarda iltihapla ilişkilendirilen bu molekül, çalışan kastan salgılandığında daha çok iltihabı yatıştırıcı bir etki gösteriyor. Miyokinler, fiziksel etkinliğin metabolizmayı, iltihabı, yağ dokusunu, kemiği ve beyni etkilediği yollardan biridir; egzersizin bu kadar geniş sağlık yararlarının bir kısmını da açıklar. Hangi moleküllerin salgılandığı ve ne işe yaradığı egzersizin türüne ve şiddetine göre değişir; yani konu tek bir “egzersiz hormonu”ndan çok daha geniştir.

Egzersiz fizyolojisiKartı aç

Sıradaki kartAvustralyalı hekim Barry Marshall 1984’te Helicobacter pylori bakterisi dolu bir kültürü içti ve birkaç gün içinde gastrite, yani mide zarının iltihaplanmasına yakalandı. Marshall ile patolog Robin Warren, mide ülserlerinin çoğunun ardında stresin değil bu bakterinin olduğunu savunuyordu.Devam et →