Jonas Salk’a televizyonda çocuk felci aşısının patentinin kimde olduğu sorulduğunda, bir patent olmadığını, aşının halka ait olduğunu söyledi ve ekledi: “Güneşin patentini alabilir misiniz?” Çocuk felci her yıl on binlerce çocuğu felç ediyordu.

Tıp tarihi

Kartın devamı

Bu konuşma 12 Nisan 1955’te, ülke çapındaki bir saha denemesinin sonuçlarının aşının güvenli ve etkili olduğunu gösterdiği gün, gazeteci Edward R. Murrow’la yapıldı. Salk’ın aşısında virüs öldürülerek etkisiz hâle getirilmişti; Albert Sabin’in sonradan geliştirdiği ağızdan alınan aşıda ise canlı ama zayıflatılmış virüs kullanılıyordu. Aşıyı finanse eden ve March of Dimes adıyla tanınan Ulusal Çocuk Felci Vakfı’nın avukatları patent olasılığını önceden incelemiş, aşı başka bilim insanlarının yayımladığı yöntemlere dayandığı için başvurunun büyük olasılıkla reddedileceği sonucuna varmıştı. Çocuk felci vakaları o günden bu yana dünya genelinde yüzde 99’dan fazla azaldı. Salk son yıllarını HIV’e karşı bir aşı geliştirmeye çalışarak geçirdi, ama başarılı olamadı.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Tıp tarihi

İlgili kaynak: Jonas Salk

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

DinginlikSağlık

Yıllarca yoğun trafik, tren ya da uçak gürültüsüyle yaşamak sağlığa zarar verebilir. Bu gürültü bölünen uyku, çocuklarda öğrenme güçlüğü ve daha yüksek kalp hastalığı riskiyle ilişkilidir; insan sesi fark etmez hâle geldikten sonra bile beden tepki vermeyi sürdürür.

Avrupa Çevre Ajansı 2020’de, Avrupa’da en az 113 milyon kişinin gece ve gündüz ortalaması 55 desibel ya da daha yüksek olan trafik gürültüsüyle uzun süre yaşadığını hesapladı. Avrupa Birliği zararlı gürültüyü bu eşikten itibaren raporlar; Dünya Sağlık Örgütü ise yol trafiği gürültüsünün 53 desibelin altında tutulmasını önerir. Araştırmalar bu tür gürültüyü bölünen uyku, yükselen stres hormonları, havalimanı ve işlek yol yakınında oturan çocuklarda okuma ve bellek sorunları, yüksek tansiyon ve kalp hastalığıyla ilişkilendiriyor. İnsan zamanla sese alışır, yani onu daha az fark eder; ama uyku araştırmaları, gece bir kamyon ya da uçak geçtiğinde kalp atışının yine hızlandığını gösteriyor.

WHO / European Environment AgencyKartı aç

AzimSağlık

Ağızdan sıvı tedavisi, temiz suya ölçülü miktarda tuz ve şeker katılarak hazırlanan bir çözeltiyle ishalin yol açtığı tehlikeli su kaybını giderir. Bu basit içecek, çoğu çocuk olmak üzere milyonlarca hayat kurtardı.

Tedavinin işe yaramasının nedeni şu: İnce bağırsakta glikoz ve sodyum birlikte emilir, su da onların peşinden bedene geçer; bu, ağır ishalde bile olur. Hintli hekim Hemendra Nath Chatterjee, hafif kolerayı bu yolla tedavi ettiğini 1953’te The Lancet dergisinde bildirdi. 1971’de, Bangladeş Kurtuluş Savaşı sırasında Hindistan’daki mülteci kamplarında serum tükendi. Hekim Dilip Mahalanabis, ailelere hastalarına ağızdan çözelti içirmelerini söyledi; bu hastalarda ölüm oranı yüzde 3,6’da kaldı, damardan sıvı verilenlerde ise yüzde 30 dolayındaydı. The Lancet 1978’de bu buluşu yüzyılın belki de en önemli tıbbi ilerlemesi diye niteledi; Dünya Sağlık Örgütü de 1980’de tedaviyi yaymak için küresel bir program başlattı. Karışım ölçülü hazırlanmalıdır, çünkü fazla tuz zararlı olabilir.

World Health Organization / UNICEFKartı aç

DinginlikSağlık

Tek ayak üstünde on saniye duramayan orta yaşlı ve yaşlı yetişkinlerin ölüm riski belirgin biçimde yüksek. 51–75 yaş arası kişilerle yapılan 2022 tarihli bir çalışmada testi geçemeyenlerin yaklaşık yedi yıl içinde ölme riski, yaş, cinsiyet, kilo ve mevcut hastalıklar hesaba katıldığında bile geçenlerinkinden yüzde 84 fazlaydı.

British Journal of Sports Medicine’de yayımlanan çalışma, Brezilya’da 1.702 kişiyi 2009’dan 2020’ye kadar izledi. Katılımcıların yaklaşık beşte biri testi tamamlayamadı. Test çıplak ayakla yapılıyor; havadaki ayak öbür bacağın arkasına dayanıyor, kollar yanda duruyor ve üç deneme hakkı veriliyordu. İzleme süresince testi geçemeyenlerin yüzde 17,5’i, geçenlerin ise yüzde 4,6’sı öldü. Denge; bacak gücüne, iç kulağa, görmeye ve beynin bunları uyum içinde yönetmesine dayanır, bu yüzden testte zorlanmak birkaç sorunu birden ele verebilir. Çalışma bir ilişki gösteriyor, denge çalışmanın ömrü uzattığını kanıtlamıyor. Ama test hızlı, masrafsız ve rutin kontrollere kolayca eklenebilir.

British Journal of Sports MedicineKartı aç

AzimSağlık

Kaslar ve dayanıklılık asıl olarak antrenman sırasında değil, sonrasındaki toparlanma döneminde güçlenir: Antrenman bedene bir işaret verir; dinlenme, beslenme ve uyku ise bedenin kendini biraz daha güçlü olarak yeniden kurmasına zaman tanır.

Antrenörler bunu süperkompanzasyon denen basitleştirilmiş bir modelle anlatır. Zorlu bir antrenman bedenin kapasitesini kısa süreliğine düşürür; beden toparlanırken yalnızca eski düzeyine dönmekle kalmaz, bir süre onun üstüne çıkar. İdeal olan, bir sonraki antrenmanın tam bu zamana denk gelmesidir. Bu kazancın ardında birkaç süreç var: kas liflerine yeni protein eklenmesi, sinir sisteminin kasları daha verimli çalıştırmayı öğrenmesi ve enerji depolarının yeniden dolması. Kaslarda mikroskobik hasar oluşabilir, ama her yararlı değişim için gerekli değildir. Zorlu antrenmanlar arasında yeterince dinlenmemek, insanı daha formda değil, daha yorgun ve güçsüz bırakabilir. Uyku toparlanmaya yardım eder, ama uyum yalnızca geceleri değil, toparlanma süresinin tamamında sürer.

Egzersiz fizyolojisiKartı aç

AzimBiyografi

Filipinli çocuk doktoru Fe del Mundo, 1957’de Quezon City’de ülkenin ilk çocuk hastanesini açtı; parasını evini satarak ve büyük bir kredi çekerek buldu. Çocuk sağlığı hizmetini köylere de taşıdı, elektriği olmayan yerler için bambudan bir kuvöz tasarladı.

1911’de Manila’da doğan del Mundo, 1933’te Filipinler Üniversitesi’nden hekim olarak mezun oldu; ardından Harvard Tıp Fakültesi’nde ve Boston Çocuk Hastanesi’nde çocuk hastalıkları üzerine eğitim aldı. 1941’de, Japon işgalinden hemen önce ülkesine döndü ve Santo Tomas sivil esir kampında tutulan çocuklara baktı; bu yüzden “Santo Tomas’ın meleği” diye anıldı. Kurduğu Children’s Medical Center 1957’de açıldı. Kırsal bölgelere emzirmeyi ve çocuk bakımını öğreten ekipler gönderdi, köy ebelerinin sağlık hizmetine katılması için uğraştı. Yazdığı Textbook of Pediatrics uzun yıllar Filipin tıp fakültelerinde okutuldu. 1980’de Filipinler’de Ulusal Bilim İnsanı unvanı verilen ilk kadın oldu. 2011’de 99 yaşında öldü.

Fe del MundoKartı aç

Sıradaki kartKüçükken geçirdiği bir kaza sonucu kör olan Louis Braille, körlerin bugün hâlâ okuduğu altı noktalı kabartma yazıyı on beş yaşında geliştirdi. Harf başına on iki noktaya varan mevcut bir sistemi alıp altı noktaya indirdi; böylece bir harf tek parmak ucuyla bir seferde algılanabiliyordu.Devam et →