Ikigai Daily
Menü
MerakÖykü

Kehriz (Farsça kanat), eski İran’da geliştirilmiş bir yeraltı kanalıdır: Tepelerin eteğindeki yeraltı suyunu yalnızca yerçekimiyle tarlalara ve kasabalara ulaştırır. Yukarıdan bakınca kurak toprak boyunca sıralanmış kuyu ağızları gibi görünür.

UNESCO, Pers Kehrizi, 2016

MühendislikTarihİklimTeknoloji

Kartın devamı

Yapımı bir “ana kuyu” ile başlar: Bu kuyu yeraltı suyunun bulunduğu derinliğe kadar kazılır. Ardından yüzeye doğru çok hafif eğimli bir tünel açılır; böylece su kanalı aşındırmadan akar. Güzergâh boyunca açılan dikey kuyular, işçilerin toprağı dışarı çıkarmasını, tünele hava girmesini ve sonradan temizlik yapılmasını sağlar. İran’ın doğusundaki Gonabad’da bulunan ve MÖ 700-500 yılları arasına tarihlenen Kasabe kehrizinin ana kuyusu 360 metreden derindir, kanallarının toplam uzunluğu 33 kilometreyi bulur ve hâlâ su taşır. UNESCO 2016’da İran’daki on bir kehrizi birlikte Dünya Mirası Listesi’ne aldı; hem mühendisliği hem de suyun hakça paylaşılmasına dair eski gelenekleri tanıdı.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Qanat water systems

İlgili kaynak: Kehriz
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakMimarlık

Angkor, 9. ile 15. yüzyıllar arasında bugünkü Kamboçya’da Khmer İmparatorluğu’nun başkentiydi. Kentin dev rezervuarları, hendekleri ve kanalları muson yağmurlarını biriktirir, suyu yaklaşık 1.000 kilometrekareye yayılan kent alanında dolaştırırdı.

En büyük rezervuarlara baray denir; toprak setlerle çevrili dev dikdörtgenlerdir. 11. yüzyılda yapılan Batı Baray yaklaşık sekize iki kilometre boyutundadır ve bugün hâlâ su tutar. Angkor Vat’ı çevreleyen hendek gibi su yapıları, Hindu ve Budist evren tasavvurundaki kutsal dağı ve onu saran okyanusları canlandıran tapınakları çerçeveliyordu. 2007’de yayımlanan radar ve hava araştırmaları ile 2012’de ormanın altını görebilen havadan lazer taramaları (lidar), en az 1.000 kilometrekarelik bir alanda yolları, kanalları ve ev tümseklerini ortaya çıkardı. Bu, bilinen en büyük sanayi öncesi yerleşimdir. Barayların pirinç tarlalarını ne ölçüde suladığı hâlâ tartışılıyor. Ağaç halkaları, 14. ve 15. yüzyıllarda uzun kuraklıkların şiddetli musonlarla bölündüğünü gösteriyor; bu aşırılıklar su ağına zarar verdi ve büyük olasılıkla Angkor’un gerilemesinde rol oynadı.

Angkor hydraulic systemKartı aç
MerakMühendislik

Arşimet’in vidası, eğik bir borunun içinde dönen sarmal bir kanatla suyu yukarı taşır: Her dönüşte bir miktar su kanatların arasına hapsolur ve yukarı ilerler. Alet 2.200 yılı aşkın bir süre önce yazıya geçirildi ve bugün de tarla sulamada, arazi kurutmada ve atık su pompalamada kullanılıyor.

Geleneğe göre bu aleti MÖ 3. yüzyılda Siraküzalı Yunan matematikçi Arşimet icat etti, ama bu kesin değildir. Benzer vidalar Mısır’da daha önce de kullanılmış olabilir. Tarihçi Stephanie Dalley ise Asur kralı Sanherib’in MÖ 7. yüzyılda Ninova’daki bahçelerini tunç vidalarla suladığını ileri sürer. Bilinen ünlü bir erken örnek, Siraküza Kralı II. Hieron için yapılan dev gemi Syracusia’dır: Antik bir anlatıya göre geminin dibine biriken suyu tek bir adam böyle bir vidayla boşaltabiliyordu. Aynı alet bugün ters yönde de çalışıyor: Yukarıdan akan su vidayı döndürüyor ve küçük hidroelektrik santrallerinde elektrik üretiliyor.

Archimedes’ screwKartı aç
MerakMühendislik

Güney Fransa’daki Pont du Gard, 48,8 metre yüksekliğinde, üç katlı bir Roma köprüsüdür. Nîmes kentine su taşıyan kanalı Gardon Nehri’nin üzerinden geçirmek için yapıldı ve suyun yalnızca yerçekimiyle akabilmesi için gereken çok hafif eğimi korur.

Su kanalı Uzès yakınlarındaki bir kaynaktan Nîmes’e kadar yaklaşık 50 kilometre uzanıyordu; buna karşın bütün yol boyunca yalnızca 12,6 metre kadar alçalıyordu. Bu, kilometre başına ortalama 25 santimetre demektir. Köprünün alt kemerleri nehrin üzerinden geçer, en üstteki küçük kemer dizisi de üstü kapalı su kanalını taşır. Ayakta kalan en yüksek Roma su kemeri köprüsüdür. Tarihçilerin çoğu onu MS 1. yüzyıla, belki de İmparator Claudius dönemine tarihlendirir. Su kanalı 6. yüzyıl dolaylarında kullanılmaz hâle gelince köprü yüzyıllarca yol geçidi olarak kullanıldı; arabalar geçebilsin diye ikinci katın ayaklarının bir kısmı oyuldu. III. Napolyon 1850’lerde kapsamlı bir onarım yaptırdı; UNESCO köprüyü 1985’te Dünya Mirası Listesi’ne aldı.

Pont du GardKartı aç
AzimMühendislik

Hoover Barajı, 1931–1936 yılları arasında Colorado Nehri üzerindeki Black Canyon’da, Nevada ile Arizona sınırında yapıldı. Taşkınları önler, Mead Gölü’nde su biriktirir ve Amerika’nın güneybatısına hidroelektrik enerji sağlar.

Baraj, binlerce insanın iş bulmak için çöle geldiği Büyük Buhran yıllarında yapıldı. Resmî kayıtlara göre inşaat sırasında 96 işçi kazalarda hayatını kaybetti. 221 metre yüksekliğiyle tamamlandığında dünyanın en yüksek barajıydı ve ABD’nin hacim bakımından en büyük baraj gölü olan Mead Gölü’nü oluşturdu. Suyu, 1922 tarihli Colorado Nehri Sözleşmesi’yle yedi ABD eyaleti arasında, 1944’te imzalanan bir antlaşmayla da Meksika ile paylaşılıyor. Nehrin suyunun o kadar büyük bölümü kentlere ve tarlalara çekiliyor ki Colorado artık denize nadiren ulaşıyor. Yıllar süren kuraklığın ardından Mead Gölü 2022’de, ilk dolduğu günden bu yana en düşük seviyesine indi.

Hoover DamKartı aç
MerakMühendislik

İran’daki Şuştar Tarihî Su Sistemi, Karun Nehri üzerinde bentlerden, köprülerden, tünellerden, kanallardan ve değirmenlerden oluşan bir ağdır; büyük bölümü MS 3. yüzyılda yapıldı. Tarlaları suladı, kente su verdi ve değirmenleri döndürdü.

Rivayete göre Şuştar’daki ilk kanallar MÖ 5. yüzyılda Pers kralı I. Darius döneminde açıldı; ama sistemin asıl yapıları Sasani İmparatorluğu’ndan kalmadır. Karun Nehri’ni yaklaşık 500 metre boyunca kesen Bend-i Kayser’i (Kayser’in Bendi), Sasani hükümdarı I. Şapur’un 260’ta Roma İmparatoru Valerianus’u yenmesinden sonra esir alınan Romalı askerlerin yaptığı söylenir. Bent nehrin seviyesini yükseltir, suyu kanallara ve kayaya oyulmuş tünellere yönlendirirdi. Su, değirmenleri döndürüp tarlaları suladıktan sonra bir dizi çağlayanla kentin altındaki bir havuza dökülürdü. On üç bent, köprü ve öteki yapı tek bir sistem gibi çalışıyordu. UNESCO, sistemi 2009’da Dünya Mirası listesine aldı.

Shushtar Historical Hydraulic SystemKartı aç
Sıradaki kartHindistan’ın Jaipur kentindeki Jantar Mantar, Racput hükümdarı II. Sawai Jai Singh için 1734’te tamamlanmış bir gözlemevidir; gökyüzünü çıplak gözle ölçmeye yarayan dev taş aletlerden oluşur. En büyük güneş saatinin yüksekliği 27 metreyi bulur.Devam et →