Ikigai Daily
Menü
DinginlikBilgi

Fado, 19. yüzyılın başlarında Lizbon’un limana yakın eski mahallelerinde, Alfama, Mouraria ve Bairro Alto’da gelişen bir şarkı geleneğidir. Adı büyük olasılıkla Latincede “kader” anlamına gelen fatum sözcüğünden gelir. Tek bir şarkıcıya genellikle bir klasik gitar ile on iki telli, armut biçimli Portekiz gitarı eşlik eder.

Fado

MüzikKültürDil

Kartın devamı

Fado ilk olarak liman mahallelerinde denizciler, liman işçileri ve kentin yoksulları arasında söylendi. UNESCO’ya göre fado; Afro-Brezilya kökenli şarkılı dansların, yerel şarkı ve dansların, göçmenlerin kırsaldan Lizbon’a getirdiği geleneklerin ve 19. yüzyıl başının kent şarkılarının kaynaşmasından doğdu. Şarkılar aşkı, ayrılığı, kaderi ve kentin gündelik hayatını anlatır. Pek çoğuna, kaybedilmiş bir insana, bir yere ya da bir zamana duyulan özlem olan saudade siner; bu duygu bizdeki hasrete yakındır, ama her fadonun konusu değildir. Fado bugün de konser salonlarında, küçük fado evlerinde ve mahalle derneklerinde söyleniyor; 2011’de UNESCO’nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi’ne girdi.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Fado

İlgili kaynak: Fado
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakMüzik

Mısırlı şarkıcı Ümmü Gülsüm, “Doğu’nun Yıldızı” lakabıyla 20. yüzyıl Arap dünyasının en çok sevilen seslerinden biri oldu. Klasik Arap şiirini uzun doğaçlamalarla söylediği aylık radyo konserleri, bütün bölgede milyonları radyo başına toplardı.

1900’lerin başında Nil Deltası’ndaki bir köyde doğdu. Çocukken Kur’an okumayı öğrendi, imam olan babasının küçük topluluğunda dinî ezgiler söyledi; sahneye çıkabilmesi için erkek çocuk kılığına sokuldu. Bu eğitim, sonradan aşk şarkılarına taşıdığı süslü ve esnek okuyuşu biçimlendirdi. 1937’den itibaren her ayın ilk perşembesi, Arap dünyasının dört bir yanına canlı yayımlanan bir konser verdi. Dinleyicinin coşkusuna karşılık bir dizeyi yineleyip her seferinde farklı söylediği için tek bir şarkı bir saati aşabiliyordu; şarkıcıyla dinleyicinin birlikte kapıldığı bu coşkuya Arapçada tarab denir. Mısır’ın 1967 savaşındaki yenilgisinden sonra yurt içinde ve dışında konserler verip gelirini devlete bağışladı. 1975’te Kahire’deki cenazesine yaklaşık dört milyon kişinin katıldığı tahmin ediliyor.

Umm KulthumKartı aç
MerakArkeoloji

Vindolanda tabletleri, MS 100 civarında kuzey İngiltere’deki bir Roma kalesinde incecik tahta levhalara mürekkeple yazılmış belgelerdir. Mektuplar, listeler ve ordu kayıtları, imparatorluğun sınırındaki gündelik hayatı ilk elden anlatır.

İlk tabletler Mart 1973’te bulundu. Arkeolog Robin Birley, öğrenci kazıcı Keith Liddell’in dikkat çekmesiyle, talaş sanılan parçaların içinde yazı olduğunu fark etti: birbirine yapışmış iki parça ayrılınca mürekkep ortaya çıkmıştı. Bugüne kadar 1.700’den fazla tablet bulundu; hepsi nemli, oksijensiz toprakta korunmuştu. Çoğu, MS 122’de yakınında yapımına başlanan Hadrian Duvarı’ndan biraz eskidir. Aralarında bir süvari subayının adamları için kibarca daha fazla bira istediği bir mektup, bir askere gönderilen iç çamaşırından söz eden bir not ve Claudia Severa’nın arkadaşı Sulpicia Lepidina’ya yazdığı bir doğum günü daveti var. Davetin büyük kısmını bir kâtip yazmış, ama kapanıştaki selamı Severa kendi eliyle eklemiş; bu, bir kadının Latince yazısının bilinen en eski örneklerinden biridir. Tabletlerin çoğu British Museum’da saklanıyor.

Vindolanda tabletsKartı aç
MerakMüzik

Mbira, Zimbabve’deki Shona halkının çalgısıdır: ahşap bir tablaya dizilmiş metal tuşlar, başparmaklarla ve işaret parmağıyla çekilip bırakılarak çalınır. Çalan kişi kısa ve birbirine geçen kalıpları tekrarlar; dinleyen de bu tekrarların içinden yeni ezgilerin doğduğunu duyar.

Tipik bir mbira dzavadzimu, yani “ata ruhlarının mbirası”, 22 ile 28 arasında tuş taşır. Çalınırken çoğu zaman deze denen büyük, içi oyulmuş bir su kabağının içine yerleştirilir; bu, sesi güçlendirir. Üzerine takılan şişe kapakları ya da deniz kabukları da vızıldayan bir ses katar. Shona halkı mbirayı, ailelerin ata ruhlarına seslendiği ve bira denen bütün gece süren toplantılarda, ayrıca kutlamalarda ve konserlerde çalar. 1950’lerin sonunda İngiliz müzik araştırmacısı Hugh Tracey, kalimba adını verdiği sadeleştirilmiş bir versiyon üretmeye başladı ve bu ses böylece dünyaya yayıldı. UNESCO, 2020’de Zimbabve ve Malavi’deki mbira yapımı ve çalımı geleneğini Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne aldı.

MbiraKartı aç
DinginlikMüzik

Duduk, kayısı ağacından yapılan ve geniş bir çift kamışla çalınan bir Ermeni nefesli çalgısıdır; insan sesini andıran sıcak, yumuşak bir tınısı vardır. Genellikle iki kişiyle çalınır: biri ezgiyi çalarken öteki arkadan hiç kesilmeyen bir dem tutar.

Ermenice adı tsiranapogh, “kayısı borusu” demektir. Arkadaki sürekli sese dam denir; bu sesi tutan müzisyen dairesel nefes tekniğini kullanır: burnundan nefes alırken yanaklarında biriktirdiği havayı üflemeyi sürdürür, böylece ses hiç kesilmez. Duduk düğünlerde de, türkülerde de, cenazelerde de çalınır. Çalgının en tanınmış ustası Djivan Gasparyan (1928–2021), onu dünyanın dört bir yanındaki dinleyicilere tanıttı; Gladyatör gibi filmlerin müziklerinde onun çalışı duyulur. UNESCO, Ermeni duduk müziğini 2005’te sözlü ve somut olmayan mirasın başyapıtlarından biri ilan etti, 2008’de de listesine aldı. Bölgede benzer çift kamışlı çalgılar da vardır; Türkiye’deki mey ve Azerbaycan’daki balaban bunlardandır.

DudukKartı aç
MerakMüzik

Güney Sibirya’daki Tuva’nın gırtlak şarkıcıları aynı anda iki ses çıkarır: altta pes ve sürekli bir uğultu, üstte ıslığa benzeyen tiz bir ezgi. Tiz ezgi, ağzın ve boğazın biçimi değiştirilerek sesin içinde saklı doğuşkanların öne çıkarılmasıyla oluşur.

Söylenen her nota aslında bir ses demetidir: asıl perdenin yanında, her sese kendine özgü rengini veren daha hafif ve daha tiz sesler, yani doğuşkanlar (harmonikler) bulunur. Gırtlak şarkıcıları dillerini ve dudaklarını öyle ince ayarlarla oynatmayı öğrenir ki tek tek doğuşkanlar ayrı bir ezgi gibi çınlar. Genel adı höömey’dir; sıgıt ıslığa benzeyen bir üslup, kargıraa ise çok derin, hırıltılı bir üsluptur. Türk dillerinden birini konuşan Tuvalılar bu sesleri göçebe hayvancılığın manzarasıyla, rüzgârı, nehirleri ve hayvanları taklit etmekle ilişkilendirir. Huun-Huur-Tu gibi topluluklar bu müziği 1990’lardan itibaren dünya sahnelerine taşıdı. Fizikçi Richard Feynman da yıllarca Tuva’ya gitmenin yolunu aradı; bu çabası Tuva or Bust! adlı kitapta anlatılır.

Tuvan throat singingKartı aç
Sıradaki kartDelta blues, 20. yüzyılın başlarında Mississippi Deltası’ndaki Afroamerikanlar arasında doğan, gitarla ve sesle yapılan blues’tur. İş şarkılarından, tarlada çalışanların birbirine seslendiği ezgilerden ve hikâye anlatma geleneğinden beslendi; sonraki blues’u, rock’ı ve popüler müziğin büyük bölümünü biçimlendirdi.Devam et →