Bombardıman böcekleri savunma kimyasallarını sağlam çeperli bir odada karıştırır ve kaynamaya yakın sıcaklıktaki bu karışımı art arda hızlı atımlarla püskürtür. Atımlar basıncı ve ısıyı dengede tutmaya yardım eder.

Bombardier beetle

Kartın devamı

Böcek, karnındaki bir haznede iki madde saklar: hidrokinonlar ve hidrojen peroksit. Tehlike anında bunları, içinde enzimler (kimyasal tepkimeleri hızlandıran proteinler) bulunan sağlam çeperli bir tepkime odasına sıkar. Başlayan şiddetli tepkime karışımı 100 °C dolayına kadar ısıtır ve bir kısmını buhara çevirir. 1990’da yapılan bir çalışma, püskürtünün tek bir jet hâlinde değil, saniyede 500 kadar hızla art arda gelen yaklaşık 70 atımla çıktığını gösterdi. 2015’te araştırmacılar canlı böcekleri yüksek hızlı röntgen görüntülemeyle filme aldı ve bu ritmi odanın esnek çeperleriyle kapakçıkların ürettiğini gösterdi; bu düzen böceğin kendini haşlamasını da önlüyor. Bazı türler karın ucunu döndürerek püskürtüyü neredeyse her yöne yöneltebilir.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Bombardier beetle

İlgili kaynak: Bombardıman böceği

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakGöç

Grand Teton Ulusal Parkı’nın Amerika antilopları (pronghorn), yaz otlaklarıyla Wyoming’deki Yukarı Green River Havzası’nda bulunan kışlakları arasında 240 kilometreye (150 mil) kadar yol alır. Çok eski olan bu göç yolunu bugün karayolları, çitler ve yeni yapılar kesiyor.

Amerika antilobu antilopa benzer ama gerçek bir antilop değildir; yalnızca Kuzey Amerika’da yaşamış bir ailenin bugün hayatta kalan tek türüdür. Saatte 88 kilometreye kadar koşabilir; karada ondan hızlı olan tek hayvan çitadır. Ama pek zıplamaz: önüne çit çıkınca altından geçebileceği bir boşluk arar, bu yüzden sık örülmüş tel çitler yolu tümüyle kapatabilir. Göç yolunun daraldığı Trappers Point’te arkeologlar, yaklaşık 6.000 yıl önce yapılmış antilop avlarının kalıntılarını buldu. ABD Orman Servisi 2008’de bu güzergâhı “Path of the Pronghorn” (Pronghorn Yolu) adıyla ülkenin federal düzeyde korunan ilk yaban hayatı göç koridoru ilan etti. 2012’de Pinedale yakınlarında 191 numaralı karayolunun üstüne ve altına yapılan geçitler, sürülere yolu güvenle aşma imkânı verdi.

Path of the PronghornKartı aç

MerakDoğa

Orta Asya bozkırlarında yaşayan bir antilop olan sayganın iri ve esnek burnu, yazın tozu süzer, kışın da dondurucu havayı akciğerlere ulaşmadan önce ısıtıp nemlendirir.

Saygalar Kazakistan, Rusya, Özbekistan ve Moğolistan’ın kurak otlaklarında yaşar; sürüler yaz ve kış otlakları arasında yüzlerce kilometre göç eder. Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra sayıları çöktü: geleneksel Çin tıbbında kullanılan boynuzları için erkeklerin avlanması, nüfusu yaklaşık yüzde 95 azalttı. Mayıs 2015’te olağandışı sıcak ve nemli bir havada, hayvanların normalde zararsızca taşıdığı Pasteurella multocida bakterisi bir kan enfeksiyonuna yol açtı; Kazakistan’da birkaç hafta içinde yaklaşık 200.000 sayga, yani o sırada yaşayan saygaların yarısından fazlası öldü. Kaçak avcılığa karşı alınan önlemler sayesinde Kazakistan’daki sürüler öyle güçlü toparlandı ki Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) 2023’te türü “kritik tehlikede” kategorisinden “tehdide açık” kategorisine indirdi.

Saiga antelopeKartı aç

MerakDoğa

Yaprak kesen karıncalar topladıkları yaprakların çoğunu yemez. Yaprakları çiğneyip yuvada yetiştirdikleri bir mantara zemin yaparlar; koloniyi besleyen de bu mantardır.

Yaprak kesen karıncaların yetiştirdiği mantar tek bir türdür: Leucoagaricus gongylophorus. Bu mantarın karınca yuvaları dışında yaşadığı bilinmiyor. Karıncalar mantar yetiştirmeye yaklaşık 50 ile 60 milyon yıl önce başladı; yaprak kesenler bu soyun çok daha genç bir koludur. Ürün doğadan toplanmaz, yuvadan yuvaya aktarılır: yeni bir koloni kurmak için yola çıkan genç kraliçe, ağzının içindeki küçük bir cepte bir parça mantar taşır. Birçok kolonide üçüncü bir ortak da vardır. Karıncaların vücudunda yaşayan Pseudonocardia bakterileri antibiyotik üretir ve mantar bahçesini yok edebilen Escovopsis adlı küfü baskı altında tutar. Olgun bir Atta yuvasında milyonlarca karınca yaşayabilir; odaları yerin metrelerce altına iner.

Leafcutter antKartı aç

MerakBiyoloji

Okçu balıkları, suya sarkan yapraklardaki böcekleri ağızlarından fışkırttıkları suyla düşürür. Işık havadan suya geçerken kırıldığı için böcek göründüğü yerde değildir, ama balık yine de hedefi tutturur.

Okçu balıkları Hindistan ve Güneydoğu Asya’dan Kuzey Avustralya’ya kadar mangrov bataklıklarında ve nehir ağızlarında yaşar. Balık, atış yaparken dilini damağındaki ince bir oluğa dayar ve solungaç kapaklarını birden kapatır; oluktan fışkıran su, yüzeyin üç metre kadar yukarısındaki avı bile düşürebilir. Yetişkinler çoğunlukla ilk atışta vurur ve farklı açılardan nişan alsalar da isabetlerini korur. Yavrular başta sık sık ıskalar, deneye deneye ustalaşır. Alman biyolog Stefan Schuster’in ekibinin 2006’da yayımladığı bir çalışmaya göre, deneyimli bir balığın atışlarını izleyerek de öğrenebilirler. Aynı ekip, vurulan böcek düşmeye başlar başlamaz balığın onun nereye düşeceğini kestirip doğruca oraya yüzdüğünü de gösterdi.

ArcherfishKartı aç

MerakEvrim

Hawaii’deki gümüşkılıçlar, çalılar, yastık bitkileri, sarmaşıklar ve ağaçlar, milyonlarca yıl önce adalara ulaşan tek bir atadan türedi: Kuzey Amerika’nın Pasifik kıyısından gelen, papatyagillerden yapışkan bir ot.

Ata, Kuzey Amerika’nın Pasifik kıyısında yetişen, ayçiçeğinin akrabası yapışkan ve reçineli otlardan biriydi. DNA çalışmalarına göre yaklaşık beş milyon yıl önce Kauaʻi Adası’na ulaştı; belki de bir kuşun tüylerine takılmış bir tohum olarak. Rakibi az olduğu için torunları kuru çalılıklara, yağmur ormanlarına, bataklıklara ve çıplak lav alanlarına yayıldı. Bugün botanikçilerin “gümüşkılıç grubu” dediği bu akrabalık, üç cinse ayrılan 34 kadar türden oluşur. En tanınmışları olan asıl gümüşkılıçlar, Maui ve Hawaii adalarının yüksek volkanik yamaçlarında gümüş renkli, kılıç biçimli yapraklardan küreler oluşturur. Bazı türler ömründe yalnızca bir kez çiçek açar: uzun bir çiçek sapı yükseltir, sonra ölür. Grubun pek çok üyesi bugün, insanların getirdiği otlayan hayvanlar ve istilacı bitkiler yüzünden tehlike altındadır.

Silversword allianceKartı aç

Sıradaki kartBazı planarya (yassı solucan) türleri parçalara ayrıldığında, her küçük parça günler ya da haftalar içinde yeniden bütün bir solucana dönüşebilir. Baş ve kuyruk her seferinde doğru uçta çıkar.Devam et →