Traduttore, traditore. (Çevirmen, hain.)

İtalyan atasözü

Kartın devamı

İtalyanca “çevirmen, hain” demektir. Söz, iki kelimenin neredeyse aynı duyulmasına dayanır; çevrildiği anda bu ses oyunu kaybolur ve atasözü kendi dediğini kanıtlamış olur: her çeviri bir şeyi yitirir. Bu bazen bir ritim, bazen bir anlam inceliği, bazen de yalnızca tek bir dilde işleyen bir şakadır. Söz, Giuseppe Giusti’nin 19. yüzyılda derlediği Toskana atasözleri arasında yer alır, ama ilk kimin söylediği bilinmiyor. 17. yüzyıl Fransa’sında aslına pek sadık kalmayan zarif çevirilere “les belles infidèles”, yani “güzel vefasızlar” denirdi.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: İtalyan atasözü

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

DinginlikEdebiyat

Görüşlere fazla önem vermemelisin. Yazılı olan değişmez; görüşler ise çoğu zaman yalnızca umutsuzluğu dile getirir.

Dava’nın kahramanı Josef K., ne olduğunu kimsenin söylemediği bir suçla tutuklanmış bir banka memurudur. Romanın sonlarına doğru bir katedralde cezaevi papazı ona “Yasanın Önünde” meselini anlatır: Taşradan gelen bir adam, Yasa’nın açık duran kapısının önünde bütün ömrünü bekleyerek geçirir, ama kapı bekçisi onu hiç içeri almaz. İkisi meselin anlamını tartışırken papaz bu sözleri söyler ve tek bir yoruma fazla bel bağlamamasını öğütler. Kafka romanı yarım bıraktı; yakın dostu Max Brod kitabı, Kafka’nın ölümünden sonra 1925’te yayımladı.

Franz KafkaKartı aç

DinginlikEdebiyat

Sözcükler elbette insanoğlunun kullandığı en güçlü ilaçtır.

Kipling bu sözü Şubat 1923’te, Londra’da Kraliyet Cerrahlar Koleji’nin yıllık yemeğinde yaptığı konuşmada söyledi; konuşma sonradan “Surgeons and the Soul” (Cerrahlar ve Ruh) başlığıyla yayımlandı. Hekimlere seslenen Kipling, ilaç benzetmesini sonuna kadar götürür: Sözcükler insana mikrop gibi bulaşabilir, onu zehirleyebilir, uyuşturabilir, felç edebilir; hatta beynin en küçük hücrelerine kadar işleyip onlara kendi rengini verebilir. Bombay’da doğan Rudyard Kipling (1865-1936), Orman Kitabı’nın, Kim romanının ve “Eğer” şiirinin yazarıdır. 1907’de, İngilizce yazanlar arasında Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanan ilk isim oldu.

Rudyard Kipling, address to the Royal College of Surgeons (1923)Kartı aç

DinginlikTarih

“Kalem kılıçtan güçlüdür” sözünü, İngiliz yazar Edward Bulwer-Lytton 1839’da yazdığı Richelieu oyunu için buldu; oyunda bu sözü Fransız kardinal söyler. Sözcüklerin silahtan güçlü olduğu düşüncesi çok daha eskidir, ama onu bu kalıba döken ilk kişi Bulwer-Lytton’dır ve söz birkaç yıl içinde dilden dile dolaşmaya başladı.

Bulwer-Lytton’ın Richelieu ya da Komplo adlı oyunu, 7 Mart 1839’da Londra’daki Covent Garden Tiyatrosu’nda sahnelendi. Fransa Kralı XIII. Louis’nin başbakanı Kardinal Richelieu’yü dönemin ünlü oyuncusu William Charles Macready canlandırıyordu. İkinci perdede kardinal, gerçekten büyük insanların yönetiminde kalemin kılıçtan güçlü olduğunu söyler: Usta bir elde kalem imparatorları bile durdurabilir, bir devlet kılıca hiç başvurmadan kurtarılabilir. Benzer düşünceyi çok daha önce dile getirenler de olmuştu. Asurlu bilge Ahikar’ın öğütleri de aynı şeyi söyler: Bu öğütlerin MÖ 500 dolaylarından kalma bir kopyasında “Söz kılıçtan güçlüdür” yazar. Shakespeare’in Hamlet’inde de kılıç kuşanan pek çok kişinin kaz tüyü kalemlerden korktuğu söylenir. Türkçede bu söz “Kalem kılıçtan keskindir” biçimiyle de bilinir. Bulwer-Lytton (1803-1873), halk yığınlarını küçümseyen “the great unwashed” (yıkanmamış kalabalık) deyimini ve “Karanlık ve fırtınalı bir geceydi” diye başlayan ünlü roman girişini de İngilizceye kazandırdı.

Edward Bulwer-Lytton, Richelieu (1839)Kartı aç

DinginlikDil

İngilizcedeki “nice” sözcüğü, Latincede “bilmeyen” demek olan nescius’tan Fransızca yoluyla gelir. 1300 dolaylarında İngilizceye girdiğinde “aptal, cahil” anlamındaydı; sonra “çekingen”, “titiz” ve “kesin” gibi anlamlardan geçti, “hoş” anlamı ancak 18. yüzyılda yerleşti.

Sözlüklere göre değişim kabaca şöyle ilerledi: 1300 dolaylarında “aptal” ve “çekingen”, 14. yüzyılın sonunda “titiz, zor beğenen”, 1400 dolaylarında “narin”, 16. yüzyılda “kesin, özenli”. Bu son anlam, “a nice distinction” (ince bir ayrım) deyiminde hâlâ yaşar. “Hoş, keyifli” anlamı 1769’dan, “nazik, düşünceli” anlamı 1830 dolaylarından itibaren kayıtlara geçti. Eski anlamlar yenileriyle bir süre yan yana yaşadı; Oxford İngilizce Sözlüğü, 16. ve 17. yüzyıl metinlerinde sözcüğün hangi anlamda kullanıldığını kestirmenin çoğu zaman zor olduğunu belirtir. Dilbilimciler, olumsuz bir anlamın olumluya dönmesine anlam iyileşmesi der; tersine, yani anlam kötüleşmesine bir örnek “silly”dir: Eski İngilizcede “mutlu, kutsanmış” demekti. Jane Austen yeni anlamın yayılışını romanına taşıdı. 1817’de yayımlanan Northanger Manastırı’nda genç Catherine Morland okuduğu gotik romana “the nicest book in the world” (dünyanın en güzel kitabı) deyince Henry Tilney onunla tatlı tatlı alay eder ve bu sözcüğün artık “her şeye uyduğunu” söyler.

Merriam-WebsterKartı aç

DinginlikDil

Japoncada, ağaç yapraklarının arasından süzülen güneş ışığını anlatan tek bir sözcük vardır: “komorebi”.

Komorebi 木漏れ日 diye yazılır; “ağaç”, “sızmak” ve “güneş” anlamındaki karakterlerden oluşur ve Japoncada gündelik bir sözcüktür. Aynı ışığı başka diller de rahatça anlatabilir, ama bunun için birkaç sözcük gerekir; dilbilimciler bir kavramı karşılayan tek sözcüğün bulunmamasına “sözcüksel boşluk” der. Başka dillerin de ünlü örnekleri vardır: Portekizcede uzaktaki birine ya da bir şeye duyulan özlemi anlatan “saudade”, Galcede artık dönülemeyecek bir yere ya da zamana duyulan hasreti anlatan “hiraeth” gibi. Wim Wenders’ın 2023 yapımı Mükemmel Günler filmi bu sözcüğü birçok izleyiciye tanıttı: Filmin kahramanı ağaçların arasından süzülen ışığın fotoğraflarını çeker, film de komorebiyi açıklayarak biter.

Dil ve kültürKartı aç

Sıradaki kart2002’de yapılan bir araştırmada katılımcılar, fermuar ya da bisiklet vitesi gibi gündelik aletleri ne kadar iyi anladıklarını puanladı, sonra bunların nasıl çalıştığını adım adım yazmaya çalıştı. Yazmaya başlayınca puanları sert biçimde düştü: parçaların nasıl işlediğini sandıklarından çok daha az biliyorlardı.Devam et →