Dişlerde biriken sert tabaka, yani diş taşı, DNA’yı, proteinleri, mikropları ve minik yiyecek kalıntılarını binlerce yıl saklayabilir. Arkeologlar böylece eski insanların ne yediğini ve sağlık durumunu öğrenebilir.

Calculus (dental)

Kartın devamı

Diş plağı, insan hayattayken sertleşip diş taşına dönüşür ve ağızdan geçen her şeyin izlerini içine hapseder; toprakta da yumuşak kalıntıların çoğundan çok daha iyi korunur. 2017’de İspanya’daki El Sidrón Mağarası’nda bulunan Neandertallerin diş taşındaki DNA’yı inceleyen bir ekip, ağrılı bir diş apsesi olan genç bir bireyde kavak izlerine rastladı. Kavak, aspirinin akrabası olan ağrı kesici salisilik asidin doğal bir kaynağıdır; aynı dişlerde Penicillium küfünün izleri de vardı. Araştırmacılar, bu kişinin kendini tedavi etmiş olabileceğini öne sürdü, ama bu bir varsayım olarak kalıyor. 2014’te Christina Warinner’in yönettiği bir ekip ise eski dişlerin diş taşında korunmuş bir süt proteini buldu. Bu, hayvancılık tarih öncesi topluluklara yayılırken kimlerin süt içtiğinin doğrudan kanıtıdır.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Calculus (dental)

İlgili kaynak: Diş taşı

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakEvrim

Tanzanya’daki Laetoli’de yaklaşık 3,6 milyon yıl önce volkanik küle basılmış ayak izleri, insanın erken akrabalarının o dönemde iki ayak üzerinde dik yürüdüğünü gösteriyor. Bunlar, insanı ve soyu tükenmiş yakın akrabalarını kapsayan homininlere ait bilinen en eski ayak izleri arasındadır.

Homininlere ait izleri 1978’de paleoantropolog Mary Leakey’nin ekibi buldu; bölgede hayvan izleri iki yıl önce fark edilmişti. Büyük olasılıkla yakındaki Sadiman Yanardağı’ndan yağan kül, hafif bir yağmurla ıslanmış, üzerinden geçen hayvanların ve homininlerin izlerini almış, yeni kül katmanlarıyla örtülmeden önce de taş gibi sertleşmişti. Asıl iz yolu yaklaşık 27 metre uzunluğundadır ve en az iki bireye aittir. İzleri bırakanlar büyük olasılıkla, Lucy adıyla bilinen ünlü iskeletin de ait olduğu Australopithecus afarensis türündendi. Ayak kemerinin bizimkine benzemesi ve ayak başparmağının öteki parmaklarla aynı hizada durması, dik yürüyüşün büyük beyinlerden ve taş aletlerden çok önce yerleştiğini gösteriyor.

Laetoli footprintsKartı aç

MerakDoğa

Bayağı vampir yarasalar uzun süren dostluklar kurar. Aç kalan bir tünek arkadaşına, akrabası olmasa bile, daha önce kendisiyle paylaşmışsa emdiği kanın bir kısmını kusarak verebilir.

Beslenemeyen bir vampir yarasa iki üç gece içinde açlıktan ölebilir; bu yüzden paylaşılan bir öğün hayat kurtarır. Biyolog Gerald Wilkinson bu paylaşımı 1984’te Kosta Rika’daki yabani yarasalarda ayrıntılı olarak anlattı. Yarasaların, daha önce kendilerini doyuranları doyurmaya daha yatkın olduğunu gösterdi; bu, memelilerde akraba olmayanlar arasındaki karşılıklı yardımın ender örneklerinden biridir. Gerald Carter’ın yürüttüğü sonraki çalışmalar, yeni ortaklıkların adım adım kurulduğunu ortaya koydu: yarasalar önce birbirini tımar ediyor, kan paylaşımı ancak sonra geliyor. 2019’da yayımlanan bir araştırmada, laboratuvarda bir arada tutulurken bağ kuran yarasalar doğaya bırakıldıktan sonra bu bağların çoğunu sürdürdü; hayvanlar minik yakınlık sensörleriyle izlendi.

Common vampire batKartı aç

MerakBiyoloji

Bazı planarya (yassı solucan) türleri parçalara ayrıldığında, her küçük parça günler ya da haftalar içinde yeniden bütün bir solucana dönüşebilir. Baş ve kuyruk her seferinde doğru uçta çıkar.

Laboratuvarlarda en çok Schmidtea mediterranea ile Dugesia cinsinden türler incelenir. Biyolog Thomas Hunt Morgan daha 1898’de, solucanın 279’da biri kadar küçük bir parçasının bile bütün bir hayvana dönüşebildiğini buldu; sonraki tahminlere göre işe yarayan en küçük parça yaklaşık 10.000 hücreden oluşuyor. Yeni dokuyu, vücudun her yerine dağılmış erişkin kök hücreler olan neoblastlar üretir. 2011’de Peter Reddien’in laboratuvarı, kendi kök hücreleri ışınlamayla yok edilmiş bir solucana nakledilen tek bir neoblastın dokuları yeniden kurabildiğini gösterdi. İnsanda da bulunan Wnt adlı sinyal yolu gibi hücreler arası kimyasal sinyaller, her yaranın baş mı kuyruk mu üreteceğini belirler. Planaryalar bugün, dokuların kendini nasıl onarabileceğini araştıran çalışmaların başlıca modellerinden biridir.

PlanarianKartı aç

DinginlikSağlık

Yediğimiz lif bitkisel besinlerden gelir: meyve, sebze, tam tahıllar, fasulye ve mercimek gibi baklagiller, kuruyemişler ve tohumlar. Et, balık, yumurta ve süt ürünlerinde ise doğal olarak hiç lif yoktur.

Lif, bitkisel besinlerde bulunan ve sindirim enzimlerimizin parçalayamadığı kısımdır. Büyük bölümü bitki hücrelerinin duvarlarından gelir; sapa, kabuğa ve tohuma sağlamlığını veren de bu duvarlardır. Hayvanlar bu maddeleri üretmez, bu yüzden et, balık, yumurta ve sütte lif yoktur. Mantarlar ise bitki değil, ayrı bir canlı grubudur; ama onların hücre duvarları da biraz lif içerir. Beslenme uzmanları lifi ikiye ayırır. Suda çözünen lif yulafta, arpada, elmada ve fasulye gibi baklagillerde bulunur; bağırsakta suyla birleşip jel kıvamı alabilir ve kolesterolü düşürmeye yardım eder. Suda çözünmeyen lif ise tam tahıllarda, esmer pirinçte, kuruyemişlerde, meyve ve sebze kabuklarında bulunur; dışkıya hacim kazandırır ve besinlerin bağırsaktan geçişini kolaylaştırır. Kalın bağırsağa ulaşan lifin bir kısmını bağırsak bakterileri fermente ederek kısa zincirli yağ asitlerine dönüştürür. Bu bileşikler, bağırsağın iç yüzeyini kaplayan hücreleri besler.

NHS InformKartı aç

DinginlikBilim

Işık kirliliği, geceleri gereksiz yere yanan yapay ışığın gökyüzüne taşmasıdır. Bugün insanlığın yaklaşık üçte biri bu yüzden Samanyolu’nu göremiyor; kuşlar, böcekler, bitkiler ve insanlar da dinlenmek, yön bulmak ve geceyi gündüzden ayırmak için ihtiyaç duydukları karanlığı yitiriyor.

Bu rakam, 2016’da yayımlanan bir gece gökyüzü parlaklığı atlasından geliyor. Atlasa göre Avrupalıların yaklaşık yüzde 60’ı, Kuzey Amerikalıların ise yüzde 80’e yakını Samanyolu’nu artık göremiyor. Gece göç eden kuşlar yönlerini kısmen yıldızlara bakarak bulur; ışıklı kulelere ve binalara çekilir, bitkin düşene kadar çevrelerinde döner ya da camlara çarparlar. ABD’de yalnızca kulelere çarparak ölen kuşların sayısı, yılda dört beş milyondan bunun on katına kadar uzanan tahminlerle hesaplanıyor. Böcekler lambaların çevresinde toplanıp ölüyor, yapay ışık bazı bitkilerin tomurcuklanma zamanını bile kaydırabiliyor. Toronto’daki Fatal Light Awareness Program (Ölümcül Işık Farkındalık Programı) gibi girişimler, bina sahiplerinden göç dönemlerinde ışıklarını söndürmelerini istiyor.

NASA / DarkSky InternationalKartı aç

Sıradaki kartVindolanda tabletleri, MS 100 civarında kuzey İngiltere’deki bir Roma kalesinde incecik tahta levhalara mürekkeple yazılmış belgelerdir. Mektuplar, listeler ve ordu kayıtları, imparatorluğun sınırındaki gündelik hayatı ilk elden anlatır.Devam et →