Ikigai Daily
Menü
DinginlikAlıntı

İşe fideden başlarım ve yanından ayrılmak istemem. Bitkiyi en başından sonuna kadar izlemezsem, onun hikâyesini gerçekten bildiğimi hissetmem.

Barbara McClintock, aktaran Evelyn Fox Keller, 1983

BilimZihin

Kartın devamı

McClintock 1940’ların sonunda Cold Spring Harbor’da mısır üzerinde çalışırken, kromozomdaki yerinden kopup başka bir yere geçebilen ve yanındaki genleri açıp kapatabilen DNA parçaları buldu. Bunlara “kontrol elemanları” dedi; bugün transpozon ya da “zıplayan genler” diye biliniyorlar. Bulgularını 1951’de bir sempozyumda anlattığında dinleyicilerin şaşkınlıkla, hatta düşmanlıkla karşıladığını sonradan anlatmıştır. Bakterilerde ve meyve sineklerinde de hareketli DNA bulunana kadar çalışması on yıllarca genetiğin ana akımının dışında kaldı. 1983’te Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü kimseyle paylaşmadan aldı; bu dalda ödülü tek başına alan tek kadın hâlâ odur. Söz, Evelyn Fox Keller’ın 1983’te yayımlanan biyografisinden.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Barbara McClintock, quoted in Evelyn Fox Keller, A Feeling for the Organism (1983)

İlgili kaynak: Barbara McClintock
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

DinginlikSağlık

Yıllarca yoğun trafik, tren ya da uçak gürültüsüyle yaşamak sağlığa zarar verebilir. Bu gürültü bölünen uyku, çocuklarda öğrenme güçlüğü ve daha yüksek kalp hastalığı riskiyle ilişkilidir; insan sesi fark etmez hâle geldikten sonra bile beden tepki vermeyi sürdürür.

Avrupa Çevre Ajansı 2020’de, Avrupa’da en az 113 milyon kişinin gece ve gündüz ortalaması 55 desibel ya da daha yüksek olan trafik gürültüsüyle uzun süre yaşadığını hesapladı. Avrupa Birliği zararlı gürültüyü bu eşikten itibaren raporlar; Dünya Sağlık Örgütü ise yol trafiği gürültüsünün 53 desibelin altında tutulmasını önerir. Araştırmalar bu tür gürültüyü bölünen uyku, yükselen stres hormonları, havalimanı ve işlek yol yakınında oturan çocuklarda okuma ve bellek sorunları, yüksek tansiyon ve kalp hastalığıyla ilişkilendiriyor. İnsan zamanla sese alışır, yani onu daha az fark eder; ama uyku araştırmaları, gece bir kamyon ya da uçak geçtiğinde kalp atışının yine hızlandığını gösteriyor.

WHO / European Environment AgencyKartı aç
DinginlikZihin

Yürümek yeni fikir bulmayı kolaylaştırıyor: 2014’te yayımlanan Stanford deneylerinde katılımcılar yürürken, otururken olduğundan ortalama yüzde 60 kadar daha fazla yaratıcı fikir üretti. Fark en çok, sıradan bir eşyanın alışılmadık kullanımlarını bulmak gibi pek çok olası cevabı olan görevlerde görüldü.

Psikologlar Marily Oppezzo ve Daniel Schwartz, 176 kişiyle dört deney yaptı. Ana testte katılımcılardan sıradan bir eşya için akıllarına gelen bütün kullanım alanlarını saymaları istendi. Bu test “ıraksak düşünme”yi, yani tek bir doğru cevap yerine pek çok seçenek üretme becerisini ölçer. Yürümek katılımcıların yüzde 81’inin puanını yükseltti. Açık havada yürüyenlerle boş bir duvara bakarak koşu bandında yürüyenler arasında bu açıdan fark yoktu; demek ki etkiyi manzara yaratmıyordu. Üstelik yürüyüşten sonra oturunca da etki bir süre devam etti. Tek doğru cevabı olan bulmacalarda, psikologların “yakınsak düşünme” dediği türde ise yürümenin faydası çok daha azdı: Bu görevlerde katılımcıların yalnızca yüzde 23’ü daha iyi sonuç aldı.

Oppezzo & Schwartz, 2014Kartı aç
DinginlikFelsefe

Filozof Derek Parfit, Reasons and Persons (Nedenler ve Kişiler, 1984) adlı kitabında bir makine düşünür: Dünya’daki bedenini tarıyor, yok ediyor ve Mars’ta başka maddeden yeniden kuruyor. Orada uyanan kişi senin anılarına ve planlarına sahip. Mars’ta uyanan sen misin, yoksa ilk bedenle birlikte yeri doldurulamayacak bir şey mi yok oldu?

Derek Parfit (1942–2017), Oxford’da çalışmış İngiliz bir filozoftu. Reasons and Persons, kişisel kimlik üzerine yazılmış en etkili çağdaş kitaplardan biridir. Parfit’e göre önemli olan, yolcunun “gerçekten” aynı kişi olup olmadığına evet ya da hayır diye verilecek kesin bir cevap değil, psikolojik sürekliliktir: anıların, niyetlerin ve karakterin zaman içinde birbirine bağlanarak sürmesi. Örnek, “O hâlâ ben miyim?” sorusunu “Yaşamayı sürdürürken asıl neyi önemsiyorum?” sorusundan ayırmamızı ister.

Derek ParfitKartı aç
AzimZihin

Nöroplastisite, beynin yaşadıklarına göre bağlantılarını, hatta yapısını değiştirebilme yeteneğidir. Bu yetenek çocuklukta en güçlüdür, ama yetişkinlikte de sürer. Yetişkinlerin yeni bir dil, bir çalgı ya da başka bir beceri öğrenebilmesi bu sayededir; yalnızca çoğu zaman daha uzun sürer.

20. yüzyılın büyük bölümünde bilim insanları yetişkin beyninin aşağı yukarı sabit olduğuna inanıyordu. Beyin taramaları bu görüşü değiştirdi. 2004’te Almanya’da araştırmacılar yetişkinlere üç ay boyunca üç topla jonglörlük yapmayı öğretti. Taramalar, hareket eden nesneleri izleyen bölgelerde gri maddenin, yani sinir hücreleriyle dolu dokunun arttığını, alıştırma bırakılınca yeniden azaldığını gösterdi. 2008’deki bir devam çalışması aynı türden değişimi 60 yaş civarındaki gönüllülerde de buldu; ama onlar jonglörlüğü 20 yaşındakiler kadar iyi öğrenemedi. En bilinen örnek Londra’dan: Katherine Woollett ve Eleanor Maguire, kentin 25.000 sokağını ezberleyen taksici adaylarını dört yıl boyunca izledi. Sınavı geçenlerde, yön bulmada rol oynayan hipokampusun arka bölümünde gri madde arttı; sınavı geçemeyenlerde ve bu eğitimi hiç almayanlarda böyle bir değişim görülmedi.

NCBI BookshelfKartı aç
AzimZihin

Bir beceriyi çalıştığınızda aynı sinir hücresi grupları tekrar tekrar birlikte etkinleşir ve aralarındaki bağlantılar güçlenir. Bilim insanları beynin bu tür değişimlerine nöroplastisite der. Pratik, başta zorlanarak yaptığınız bir işi zamanla beceriye bu yolla dönüştürür.

Bu fikri Kanadalı psikolog Donald Hebb, 1949’da yayımlanan The Organization of Behavior (Davranışın Örgütlenmesi) adlı kitabında ortaya attı: Bir sinir hücresi başka bir hücreyi tekrar tekrar uyarırsa aralarındaki bağlantı güçlenir. Bu düşünce çoğu zaman “birlikte ateşlenen hücreler birbirine bağlanır” diye özetlenir. 1973’te Timothy Bliss ve Terje Lømo, Oslo’da tavşanların beyninde böyle bir güçlenmeyi gözlemledi: Kısa elektrik uyarılarından sonra, bellek için hayati önemdeki hipokampus bölgesinde bağlantılar saatlerce güçlü kaldı. Bu olaya uzun süreli potansiyasyon, yani uzun süreli güçlenme denir. Pratik, beyni birkaç gün içinde bile değiştirebilir. 1995’te Alvaro Pascual-Leone ve ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri’ndeki ekibi, gönüllülere her gün iki saat, tek elle çalınan beş parmaklı bir piyano alıştırması yaptırdı. Beş gün sonra beyin kabuğunda parmak kaslarını yöneten alan genişlemişti.

NCBI BookshelfKartı aç
Sıradaki kartDoğa yasalarına uyduğu sürece hiçbir şey gerçek olamayacak kadar harika değildir.Devam et →