Q0180Giza’daki Büyük Piramit, antik Yunanlar için bile çoktan kadimdi.
Büyük Piramit yaklaşık MÖ 2560’ta inşa edildi. Klasik Yunan çağına gelindiğinde çoktan iki bin yaşını aşmıştı — ‘antik’ dediğimiz insanlara bile antikti.
Ikigai DailyKoleksiyon 05
Saklı tarih
Eski dünyalardan icatlara, imparatorluklardan bugünün uzun geçmişine uzanan kısa bir rota.
36 kartMerak4 bağlantılı konu
Editörün notu
Sıralama değil, rota.
Burada tarih bir zaman çizelgesi değil, hâlâ elektrik taşıyan bağlantılardır. Seçki; sonuçlara, beklenmedik yakınlıklara ve sıradan şeylerin kökenine bakar.
Q0180Q0185Vikingler, Kolomb Atlantik’i geçmeden yaklaşık 500 yıl önce Kuzey Amerika’ya ulaştı.
Leif Erikson önderliğindeki İskandinav denizciler, yaklaşık MS 1000’de Vinland’e (bugünkü Kanada’da) ulaştı — Kolomb’un 1492 seferinden kabaca beş yüzyıl önce.
Q0193Moğol İmparatorluğu, tarihin tek parça hâlindeki en büyük kara imparatorluğuydu.
13. yüzyıldaki zirvesinde yaklaşık 24 milyon km²’ye (9,3 milyon mil kare) ulaştı; Çin’den Doğu Avrupa’ya, Sibirya’dan Orta Doğu’ya uzanan çok geniş bir alanı tek bir imparatorluk ağına bağladı. Büyüklüğü yalnızca haritada değildi: ticaret yolları, elçiler, zanaatlar, fikirler ve hastalıklar da aynı yollar üzerinden hareket etti.
Q0421Bir insanın ilk fotoğrafı tesadüfen çekildi; pozlama o kadar uzundu ki yalnızca hareketsiz duran biri görüntüye yakalandı.
Daguerre’in 1838’de bir Paris caddesini gösteren fotoğrafı boş görünür; ama uzun pozlaması, ayakkabılarını boyatmak için kıpırdamadan duran bir adamı yakaladı — tesadüfen, fotoğraflanan ilk insan.
Q0825Yaklaşık 1826’dan kalan en eski fotoğraf, saatler süren bir pozlama gerektirdi.
Joseph Nicéphore Niépce, Burgonya’daki penceresinden bir çatı manzarasını, ışığa duyarlı bitümle kaplı parlatılmış bir kalay levhaya kaydetti. Pozlama en az sekiz saat sürdü — bu yüzden güneş ışığı binaların iki yanına da aynı anda vuruyormuş gibi görünür.
Q1578İngiltere, Franklin’in kayıp Arktik gemilerini 170 yıl aradı. Sonunda 2014 ve 2016’da, Inuit sözlü anlatılarının hep söylediği yerin yakınında bulundular.
Franklin’in 1845 seferi, Kuzeybatı Geçidi’ni ararken 129 adamla birlikte kayboldu. Viktorya dönemi arama ekipleri, bir geminin nerede battığını ve aç denizcilerin nereye yürüdüğünü anlatan Inuit tanıklığını dikkate almadı. Kuşaklar boyu aktarılan bu anlatılar doğru çıktı: Erebus 2014’te, Terror 2016’da, ikisi de Inuit bilgisinin işaret ettiği bölgelerde bulundu. Enkazlar soğuk suda olağanüstü korunmuş durumda — dalgıçlar dolaplarda hâlâ istiflenmiş tabaklar buldu — ve arama artık yerli bilgisini ciddiye almanın bir örnek olayı sayılıyor.
Q17691974’te Etiyopya’da bulunan Australopithecus afarensis iskeleti Lucy, erken insan akrabalarının büyük beyinler evrilmeden çok önce dik yürüdüğünü gösterdi.
Lucy önemlidir; çünkü derin zamana bir beden verir. Kemikleri tam bir insan değildir, ama ağaçlarda ve yerde hareket eden, maymunsu ve insansı özellikleri birleştiren küçük bir hominini göstermeye yeter. Keşif sessizce radikaldir: iki ayak üzerinde yürümek, insanlığın son cilası değildi. Daha sonra onu açıklamaya çalışacak beyinden daha eski bir erken denemeydi.
Q0209Ay’dan söylenen ilk sözler Dünya’da neredeyse anında duyuldu, ama sinyal yaklaşık 400.000 kilometre (250.000 mil) yol kat etti.
Radyo sinyalleri ışık hızında gider; bu yüzden Ay’dan gelen sözler Dünya’ya yaklaşık 1,3 saniyede ulaştı — neredeyse anlık, ama 384.000 km (239.000 mil) boyunca yine de ölçülebilir bir gecikme.
Q0411Apollo Yönlendirme Bilgisayarı, yaklaşık 4 KB çalışma belleğiyle astronotları Ay’a uçurdu — telefonunuzda bunun kabaca bir milyon katı var.
AGC’nin yaklaşık 4 KB RAM’i, 72 KB sabit ‘halat çekirdek’ belleği vardı ve kabaca 1 MHz hızında çalışıyordu — müzikli bir tebrik kartından bile daha az işlem gücü. Yine de 1969’da Apollo 11’i 380.000 km boyunca yönlendirdi, iniş radarını çalıştırdı ve inişten dakikalar önce aşırı yüklenme alarmlarından zarif biçimde toparlandı. Mesele zayıf donanım değil; disiplinli mühendisliğin, kompakt kodun ve acımasız önceliklendirmenin imkânsız kısıtlar altında neler başarabildiğidir.
Q0413Kleopatra, zaman bakımından ilk iPhone’a, Büyük Gize Piramidi’nin inşasından daha yakındı.
Bu bir zaman ölçeği şaşırtmasıdır: Büyük Piramit yaklaşık MÖ 2560’ta inşa edildi, Kleopatra MÖ 30’da öldü, ilk iPhone ise 2007’de çıktı. Yani Kleopatra ile piramit arasında yaklaşık 2.500 yıl, Kleopatra ile akıllı telefon çağı arasında ise 2.000 yıldan biraz fazla zaman vardır.
Q0414Matbaa; kitapları, broşürleri ve fikirleri büyük ölçekte çoğaltılabilir kılarak düşüncelerin ordulardan daha hızlı dolaşmasına yardım etti.
Matbaadan önce bir metni kopyalamak yavaş, pahalı ve kaybolmaya açıktı. Hareketli harfler sözleri daha tekrarlanabilir, taşınabilir ve kamusal yaptı; dinin, bilimin, siyasetin ve eğitimin dar çevrelerin dışına yayılmasına yardım etti. Kopyalamanın ucuzlaması yalnız kitapların çoğalması değildi; otoritenin de yer değiştirmesiydi.
Q0415Antikythera düzeneği, astronomik döngüleri öngörebilen antik bir Yunan aygıtıydı.
Yaklaşık MÖ 100’den kalma, aşınmış bronz bir aygıt olan Antikythera mekanizması, tutulmaları ve gezegen konumlarını öngörebiliyordu — iki bin yıl erken bir analog bilgisayar.
Q0416Kâğıt para, Avrupa’da ortaya çıkmadan yüzyıllar önce Çin’de kullanılıyordu.
Çin, 11. yüzyılda kâğıt parayı kullandı; Avrupa’dan yüzyıllar önce — bir sikkedeki madene değil, bir banknotun vaadine derin bir güven gerektiren sıçrayış.
Q0417Pusula, küresel denizciliği dönüştürmeden önce Çin’de icat edildi.
Manyetik pusula Çin’de geliştirildi; önce kehanet, sonra seyir için — sonunda denizcilerin açık okyanusları güvenle aşmasını sağlayan küçük bir iğne.
Q0418Barut önce Çin’de geliştirildi, sonra dünyanın dört bir yanında savaşı değiştirdi.
Bir ölümsüzlük iksiri arayan Çinli simyacılar, 9. yüzyıl dolaylarında barutu tesadüfen buldu. Batıya taşındığında savaşı yeniden biçimlendirdi ve şatolar çağının sonunu getirdi.
Q0419Standart saat dilimlerinden önce kasabalar saatlerini çoğu zaman yerel güneş zamanına göre ayarlardı.
Demiryollarından önce her kasaba, saatini yerel Güneş’e göre tutardı; bu yüzden bir şehirdeki öğle vakti, diğerinden farklıydı — seyahat paylaşımı zorunlu kılana dek zaman yereldi.
Q0420Demiryolları, hızlı tarifeler yerel güneş saatlerinden ve şehir saatlerinden fazlasını gerektirdiği için zamanı standartlaştırmaya zorladı.
Demiryollarından önce birçok şehir zamanı güneşe göre tutuyordu. Bu yürüyüş ve atlı yolculuk için yeterliydi, ama bölgeler arası tren tarifeleri için değildi. Standart saat, yolculuğu, işi ve haberleşmeyi her yerde daha kolay koordine etti. Ders basit: Yeni hız, toplumu çoğu zaman yeni kurallar üzerinde anlaşmaya zorlar.
Q0422İlk hareketli görüntüler yalnızca birkaç saniye sürüyordu; yine de gerçek hareketin an geçtikten sonra yeniden izlenmesini sağlayarak hafızayı değiştirdi.
Erken filmler çoğu zaman küçücük sahnelerdi: fabrikadan çıkan işçiler, yaklaşan bir tren, hareket eden bir yüz. Telefonundaki uzun videolarla kıyaslanınca neredeyse yok gibiydiler; ama hareketi taşınabilir ve tekrar izlenebilir yaptı. Bu küresel olarak önemliydi, çünkü olaylar orada olmayan insanlar tarafından da görülebiliyordu. Sinema, hafızaya hareket eden bir beden verdi.
Q0423İlk bilgisayar programcıları arasında kadınlar da vardı; bu, programcılık erkek egemen bir sektör hâline gelmeden çok önceydi.
İlk programcılar çoğu zaman kadındı — Ada Lovelace’tan ENIAC işletmenlerine — kodlama erkek bir alan olarak görülmeden çok önce. Hikâye, tam tersi biçimde başladı.
Q0424Ada Lovelace, modern bilgisayarlar var olmadan önce çoğu zaman ilk bilgisayar programı kabul edilen şeyi yazdı.
1840’larda Ada Lovelace, Babbage’ın hiç yapılmamış Analitik Makinesi için bir algoritma yazdı ve makinelerin bir gün sayılardan fazlasını işleyebileceğini gördü — bir yüzyıl erken, ilk programcı.
Q0425Bletchley Park’taki şifre çözme çalışmaları, İkinci Dünya Savaşı’nın kısalmasına katkıda bulundu ve bilişimi ileri taşıdı.
Bletchley Park birden fazla Alman şifre sistemini çözdü. Turing’in Enigma/Bombe çalışması, Tommy Flowers’ın Lorenz mesajları için yaptığı Colossus’tan ayrıydı; bu çalışmalar birlikte erken bilgisayar tarihini şekillendirdi.
Q0426İnternet; mesajların, paranın, haritaların ve işin gündelik katmanı olmadan önce bilgisayar kaynaklarını paylaşan bir araştırma ağı olarak başladı.
ARPANET az sayıda bilgisayarı bağlayan bir araştırma ağı olarak başladı. Onlarca yıl sonra aynı bağlantılı ağ fikri; görüntülü aramaların, ödemelerin, aramanın, okul işlerinin ve kamusal hayatın görünmez zemini oldu. Bugünkü telefon, ilk ağ odalarının hayal edebileceğinden daha uzağa uzanır. Altyapı bazen küçük bir araştırma deneyi olarak başlar, sonra gündelik hayatın havasına karışır.
Q0427World Wide Web, bilim insanlarının bilgi paylaşmasına yardımcı olmak için CERN’de oluşturuldu.
Tim Berners-Lee, 1989’da CERN’de World Wide Web’i, fizikçilerin belge paylaşabilmesi için kurdu — bilim insanlarına yönelik bir araçken sessizce herkesin aracına dönüştü.
Q0428İlk kısa mesaj 1992’de gönderildi ve yalnızca ‘Mutlu Noeller’ diyordu.
1992’de gönderilen ilk kısa mesaj yalnızca ‘Mutlu Noeller’ yazıyordu — milyarların her gün konuşma biçimini değiştirecek bir teknoloji için mütevazı bir başlangıç.
Q0431El-Harezmi’nin çalışmaları cebiri şekillendirdi; adı da bize algoritma sözcüğünü kazandırdı.
9. yüzyıl bilgini el-Harizmî, cebire adını (al-jabr’dan) ve yöntemini verdi; kendi adı ise Latinceleştirilince ‘algoritma’ oldu — tek bir matematikçiden iki sözcük.
Q0432Buhar makinesi makinelerden fazlasını değiştirdi: Mesafeyi kısalttı, emeği fabrikalara taşıdı, şehirleri yeniden şekillendirdi ve günlük hayatı saate bağladı.
Buhar gücü, işi kas, rüzgâr ve sudan; fabrikaları, gemileri ve demiryollarını çalıştırabilen motorlara taşıdı. Bu insanların nerede yaşadığını, malların nasıl gittiğini ve şehirlerin ne hızla büyüdüğünü değiştirdi. Sanayinin ulaştığı her yerde dönüşüm kadar sarsıntı da vardı. Bir makine bazen yalnız üretimi değil, zamanı, mekânı ve emeğin düzenini de yeniden kurar.
Q0433Telgraf, mesajları insanlardan, atlardan, gemilerden ve trenlerden daha hızlı taşıyarak haberleri, piyasaları ve mesafenin anlamını değiştirdi.
Telgraftan önce bir mesaj, onu taşıyan beden kadar hızlı gidebilirdi. Elektrik sinyalleri bunu değiştirdi: Haberler, fiyatlar ve talimatlar günler ya da haftalar yerine dakikalar içinde uzak mesafelere ulaşabildi. Bugünkü her anlık mesaj bu kırılmadan gelir. Bilgi ulaşımdan kurtulunca dünya küçülmeye başladı.
Q0434Fotoğraf; savaşı, yoksulluğu, liderleri ve sıradan insanları olay yerinin çok ötesindeki izleyicilere görünür kılarak tarihi değiştirdi.
Yazılı bir haber senden hayal etmeni ister. Fotoğraf ise bir yüzü, sokağı ya da yarayı önüne koyar. Aile portrelerinden savaş görüntülerine kadar fotoğraf, sıradan insanlara ve küresel olaylara yeni bir kanıt türü verdi. Sonuç teknik olduğu kadar ahlakidir: Görünürlük, toplumların neyi fark etmeye razı olduğunu değiştirebilir.
Q0435Anestezi, ameliyatı son çare olmaktan çıkarıp hayatta kalma ihtimali daha yüksek bir tıbbi uygulamaya dönüştürdü.
Anesteziden önce cerrahi, hız ve ıstırap demekti. 1840’larda eter ve kloroform, ameliyatları katlanılabilir ve sakin kıldı — son çareyi gerçek bir tıbba dönüştürdü.
Q0437Radyo; liderlerin, müziğin, haberlerin ve propagandanın aynı anda evlere girmesini sağladı.
Radyo, tek bir sesin aynı anda milyonlarca eve ulaşmasını sağladı — müzik ve haber taşıdı, ama propaganda da; 20. yüzyıla güçlü, yeni bir ikna aracı verdi.
Q0438Televizyon bir deney olarak başladı, sonra siyaset, reklam, spor, felaket, tören ve aile hayatı için ortak bir ekrana dönüştü.
İlk televizyon küçük ve deneysel görünüyordu; ama araç daha sonra seçimleri, Ay’a inişleri, savaşları, futbol maçlarını ve gündelik eğlenceyi oturma odalarına taşıdı. Küresel önemi şuydu: Milyonlar aynı anı aynı anda izleyebildi. Telefonun bu ortak dikkat alışkanlığını miras aldı. Ekran yalnızca kültürü göstermedi; onu düzenlemeye de yardım etti.
Q0439Manhattan Projesi ilk nükleer silahları üretti ve küresel siyaseti kalıcı olarak değiştirdi.
Manhattan Projesi, İkinci Dünya Savaşı sırasında ilk nükleer silahları yaptı; savaşı bitirdi ve atom çağını açtı — küresel siyaseti kalıcı olarak değiştiren bir bilim.
Q0441Çernobil felaketi; gizliliğin, tasarım kusurlarının ve nükleer riskin tehlikelerini açığa çıkardı.
1986 Çernobil felaketi, gizliliğin ve kusurlu tasarımın bedelini gösterdi: Bir reaktör patlaması radyasyonu Avrupa’ya yaydı ve resmî güvencelere olan güveni sarstı.
Q0442Akıllı telefonlar haritaları, kameraları, müziği, bankacılığı, haberleri ve sosyal hayatı milyarlarca insanın taşıdığı tek bir cep cihazına sıkıştırdı.
Akıllı telefon; fotoğraf makinesinin, haritanın, müzik çaların, not defterinin, banka şubesinin, gazetenin ve bilet makinesinin yerini alabilir. Aynı küçük nesne artık işi, parayı, hafızayı ve ilişkileri aracılar. Kullanışlıdır, güçlüdür ve yorucudur; kolaylık tek bir ekranda toplandıkça bağımlılık da aynı yerde yoğunlaşabilir.
Q0443İlk transistör 16 Aralık 1947’de Bell Labs’te yapıldı; vakum tüplerinin yerini alarak minyatür elektroniği mümkün kıldı.
16 Aralık 1947’de Bell Labs ilk transistörü yaptı — hantal vakum tüplerinin yerini alan ve ardından gelen her bilgisayar ile telefonu mümkün kılan minik bir anahtar.
Q0445İnternetin öncülü ARPANET, ilk mesajını 29 Ekim 1969’da gönderdi. Sistem yalnızca iki harften sonra çöktü.
29 Ekim 1969’da ARPANET ilk mesajını gönderdi; sistem ‘LOGIN’in iki harfinden sonra çöktü, böylece çevrimiçi ilk sözcük yalnızca ‘LO’ oldu — mütevazı bir internet doğuşu.