Ikigai Daily
Menü
MerakÖykü

Mary Somerville’in 1834’te yayımlanan On the Connexion of the Physical Sciences (Fizik Bilimlerinin Bağlantısı Üzerine) kitabı, astronomi, fizik, kimya ve jeolojinin birbirine nasıl bağlandığını genel okura anlattı. İngilizcedeki “scientist” (bilim insanı) sözcüğü, bu kitap üzerine yazılan bir eleştiride doğdu.

Mary Somerville

BilimEdebiyatBiyografi

Kartın devamı

Somerville 1780’de İskoçya’da doğdu ve yalnızca bir yıl kadar okula gidebildi. Ailesi istemediği hâlde cebiri ve geometriyi kendi kendine öğrendi; ikinci eşi William Somerville ise çalışmalarını destekledi. Fransız matematikçi Laplace’ın gezegenlerin hareketleri üzerine çalışmasını açıkladığı 1831 tarihli The Mechanism of the Heavens (Göklerin İşleyişi) kitabı onu ünlü yaptı. Cambridge’li bilgin William Whewell, 1834 tarihli kitabı değerlendirirken İngilizcede bilimlerle uğraşan herkesi kapsayan bir sözcük olmadığını belirtti ve “artist” (sanatçı) örneğinden yola çıkarak “scientist” sözcüğünü önerdi. 1835’te Somerville ile Caroline Herschel, Kraliyet Astronomi Derneği’ne onursal üye seçilen ilk kadınlar oldu. Oxford’daki Somerville College onun adını taşır; portresi, Royal Bank of Scotland’ın 2017’de bastığı 10 sterlinlik banknotta yer alır.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Mary Somerville

İlgili kaynak: Mary Somerville
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakBilim

18. yüzyılda yaşamış Fransız matematikçi Émilie du Châtelet, Isaac Newton’ın Principia adlı eserini Latinceden Fransızcaya çevirdi ve Newton’ın fiziğini açıklayan uzun bir yorum ekledi. Ölümünden sonra yayımlanan bu çeviri, bugün de Fransızcadaki standart çeviri sayılıyor.

Principia, Newton’ın hareket yasalarını ve kütle çekimini ortaya koyduğu, 1687’de Latince yayımlanan kitabıdır. Du Châtelet, çocukluğundan beri Latince, İtalyanca, Yunanca ve Almanca okuyordu. 1730’ların ortasından itibaren yazar Voltaire’le birlikte, eşinin Kuzeydoğu Fransa’daki şatosu Cirey’de yaşayıp çalıştı; ikisi Newton’ı orada birlikte inceledi. 1740’ta fizik üzerine kendi kitabı Institutions de Physique’i (Fiziğin Temelleri) yayımladı. Vis viva, yani “canlı kuvvet” tartışmasına katıldı ve hareket eden bir cismin kuvvetinin kütlesi ile hızının karesinin çarpımına bağlı olduğu görüşünü savundu; bu, bugünkü kinetik enerji kavramına çok yakındır. Principia çevirisine 1745’te başladı, hamileyken de yoğun biçimde çalıştı ve işi, Eylül 1749’da doğumdan birkaç gün sonra 42 yaşında ölmeden kısa süre önce bitirdi. Çeviri 1756’da, tam hâli ise 1759’da yayımlandı.

Émilie du ChâteletKartı aç
MerakUzay

John Glenn 1962’deki uçuşundan önce, elektronik bilgisayarın yaptığı yörünge hesaplarını NASA matematikçisi Katherine Johnson’ın elle kontrol etmesini istedi. Johnson rakamların doğru olduğunu söylerse uçmaya hazır olduğunu belirtti. Glenn, Dünya’nın çevresinde dolanan ilk Amerikalı oldu.

Johnson 1953’ten itibaren Virginia’daki Langley araştırma merkezinde, önce NASA’nın öncülü NACA’da, sonra NASA’da çalıştı. İşe, hesapları elle yapan ve çoğu kadınlardan oluşan “insan bilgisayarlar” arasında, siyahi matematikçilerin ayrı tutulduğu West Area Computing biriminde başladı. Alan Shepard’ın 1961’deki uçuşunun rotasını hesapladı, Glenn’in yörüngesini doğruladı, ardından Apollo 11’in Ay yolculuğu üzerinde çalıştı. 1970’te Apollo 13 arızalanınca hazırladığı yedek prosedürler ve çizelgeler mürettebatın sağ salim dönmesine yardım etti. 1986’da emekli oldu, 2015’te Başkanlık Özgürlük Madalyası’nı aldı; 2016’da yayımlanan Gizli Sayılar kitabı ve filmiyle geniş kitlelerce tanındı. 2020’de 101 yaşında öldü.

NASAKartı aç
MerakBiyografi

İngiliz asıllı Amerikalı astronom Cecilia Payne, 1925’teki doktora tezinde yıldızların Dünya’dan farklı olarak büyük ölçüde hidrojen ve helyumdan oluştuğunu gösterdi. Bu sonuca, renklerine ayrılmış yıldız ışığını, sıcaklığın atomlardan nasıl elektron kopardığını açıklayan yeni fizik bilgisiyle okuyarak ulaştı.

O dönemde astronomlar yıldızların aşağı yukarı Dünya ile aynı maddelerden oluştuğunu düşünüyordu. Harvard Gözlemevi’nde çalışan Payne, yıldız tayfları, yani renklerine ayrılmış yıldız ışığı arasındaki farkların bileşimden değil, esas olarak sıcaklıktan kaynaklandığını ve hidrojenin beklenenden kat kat bol olduğunu gösterdi. Dönemin önde gelen Amerikalı astronomu Henry Norris Russell bu sonucu akla yatkın bulmadı; Payne de yayımlanan tezinde kendi hidrojen oranı için “neredeyse kesinlikle gerçek değil” diye yazdı. Dört yıl sonra Russell başka yollardan aynı sonuca ulaştı ve Payne’in çalışmasını teslim etti. Astronomlar Otto Struve ve Velta Zebergs, onun tezini sonradan astronomide yazılmış en parlak doktora tezi olarak niteledi. Payne, 1956’da Harvard Sanat ve Bilim Fakültesi’nde profesörlüğe yükselen ilk kadın oldu.

Cecilia Payne-GaposchkinKartı aç
MerakBiyografi

Henrietta Swan Leavitt 1912’de, düzenli aralıklarla parlayıp sönen Sefeid yıldızlarında bir kural buldu: yıldız gerçekte ne kadar parlaksa, döngüsü o kadar uzun sürüyordu. Bu kural Sefeidleri gökyüzünün cetveli yaptı; döngüyü ölçen gökbilimci, yıldızın ne kadar uzakta olduğunu hesaplayabilir.

Leavitt 1893’te Harvard Gözlemevi’ne, önce gönüllü olarak, fotoğraf plakalarındaki yıldızları düşük ücretle ölçen ve “hesaplayıcılar” (computers) diye anılan kadınlardan biri olarak katıldı. Bütün yıldızları bize aşağı yukarı aynı uzaklıkta bulunan iki küçük galaksiyi, Macellan Bulutları’nı inceledi ve 1.777 değişen yıldızı kataloğa geçirdi. Bu yıldızlar aynı uzaklıkta olduğu için daha parlak görünen bir Sefeid gerçekten de daha parlaktı; parlaklıkla döngü süresi arasındaki bağ böyle ortaya çıktı. Başka gökbilimciler yakındaki birkaç Sefeidin uzaklığını ölçünce kural her yerde kullanılabilir hâle geldi. Edwin Hubble 1920’lerde bu kuralla Andromeda bulutsusunun Samanyolu’nun çok dışında olduğunu gösterdi. Leavitt, çalışmasının önemi geniş çevrelerce anlaşılmadan, 1921’de öldü.

Henrietta Swan LeavittKartı aç
MerakBiyografi

Subrahmanyan Chandrasekhar 19 yaşındayken, Güneş gibi bir yıldız ölünce geride kalan yoğun çekirdeğin, yani beyaz cücenin, Güneş kütlesinin yaklaşık 1,4 katından ağır olamayacağını hesapladı. Bugün onun adıyla anılan bu sınırın üzerinde yıldız, kendi kütle çekimine karşı ayakta kalamaz.

Chandrasekhar bu hesabı 1930’da, Cambridge’de okumak için Hindistan’dan İngiltere’ye giden gemide, kuantum mekaniğini Einstein’ın özel görelilik kuramıyla birleştirerek yaptı. Beyaz cüceyi ayakta tutan şey elektron yozlaşma basıncıdır: birbirine çok sıkıştırılan elektronlar daha fazla yaklaşmaya direnir; bu tamamen kuantum mekaniğine özgü bir etkidir. Chandrasekhar bu direncin bir üst sınırı olduğunu gösterdi. Sonucu 1935’te sunduğunda dönemin etkili astronomu Arthur Eddington herkesin önünde onunla alay etti; matematiği doğru olduğu hâlde meslektaşlarının çoğu yıllarca Eddington’dan yana durdu. Bu sınır bugün süpernovaları ve nötron yıldızlarını anlamanın temel taşlarından biridir. Chandrasekhar, yıldızların yapısı ve evrimi üzerine çalışmalarıyla 1983 Nobel Fizik Ödülü’nü paylaştı.

Subrahmanyan ChandrasekharKartı aç
Sıradaki kartAlman asıllı ressam ve doğa bilimci Maria Sibylla Merian, böceklerin yumurtadan tırtıla, oradan kelebeğe uzanan her evresini, beslendikleri bitkinin üzerinde resmetti. Surinam böcekleri üzerine 1705’te yayımladığı kitap, dikkatli gözlemle sanatı bir araya getirdi.Devam et →