Ikigai DailyBilim, sanat, doğa, dil
Bilim, sanat, doğa ve dilden fikirler ve keşifler.
Editörün notu
Kanıta dayanan, ölçeği değiştiren ve tanıdık olmayan konuları anlaşılır kılan anlatılar için seçildi.
Q1268Dorothy Parker’a (1893–1967) sıkça atfedilir; ancak yazılarında kesin olarak bulunamamıştır — ilk kez 20. yüzyıl ortasının alıntı köşelerinde görülür. Kim kurduysa kusursuz küçük bir makine kurmuş: İlk cümle bir sorunu çözer, ikincisi yarattığı sorunu çözmeyi gururla reddeder. Merak, diye itiraf eder, çaresizdir — iltifat da zaten budur.
Q1269Tek bir büyük yangın imgesi büyük ölçüde bir efsanedir. Tarihçilere göre kütüphane yavaş yavaş çöktü — bütçe kesintileri, sürülen bilginler ve birkaç kısmi felaketle. Efsanenin anlattığından daha yavaş, daha hüzünlü bir kayıp.
Q1271Çatal, Bizans ve İtalya’dan geldiğinde birçok Avrupalı, Tanrı’nın verdiği parmakların yeterli olduğunu düşündü. Çatal, her sofrayı sessizce kazanmadan önce nesiller boyunca kibirli ve kadınsı diye alay konusu oldu.
Q1272Sanayi dönemi Britanya ve İrlanda’sında knocker-upper’lar, uyuyanları fabrika vardiyaları için uzun sopalar ya da bezelye üfleyicileriyle uyandırırdı. Meslek 1900’lere dek sürdü; sonunda ucuz çalar saatler onların yerini aldı.
Q127316. yüzyıl Mekke’sinden 17. yüzyıl Avrupa’sına dek yöneticiler kahvehaneleri defalarca kapatmaya çalıştı. Onları kaygılandıran, kafeinden çok sohbetti: İnsanların toplanıp tartıştığı ve örgütlendiği odalar.
Q1274Üst üste iki üçgenden (flama) oluşan bayrak yüzyıllar öncesine dayanır; Himalayaları olduğu kadar Hinduizm ile Budizm’i de simgeler. Dünyadaki diğer tüm ülkeler dört köşeli bayrak taşır.
Q12751889 Dünya Fuarı için inşa edilen ve dönemin birçok sanatçısınca beğenilmeyen kule, 1909’da yıkılmak üzere planlanmıştı. Büyük ölçüde, yüksekliği onu radyo ve telgraf anteni olarak kusursuz kıldığı için kurtuldu.
Q1276Dondurma yaparken bunu fark eden Tanzanyalı bir öğrencinin adını taşıyan etki gerçektir; ama hâlâ tartışmalıdır. Buharlaşma, çözünmüş gazlar ve konveksiyon akımları rol oynayabilir; üstelik her seferinde de gerçekleşmez.
Q1278Arılar yüzleri insanlar gibi anlamaz; ama çalışmalar yüz benzeri örüntüleri ayırt edip hatırlamak üzere eğitilebildiklerini gösterir. Bu, çok farklı bir yaşam için kurulmuş küçük bir beyin açısından etkileyicidir. Zekâ birçok kompakt biçimde gelir. Bilişi yalnızca boyuta göre yargılamamak gerekir.
Q1280Köpekbalıkları yaklaşık 450 milyon yıl önce ortaya çıktı; ilk gerçek ağaçlar ise daha sonra, yaklaşık 350 milyon yıl önce belirdi. Bu balıklar, çok daha ünlü canlıları silen birkaç kitlesel yok oluşu atlattı.
Q128152 kartın sıralanış sayısı 52 faktöriyeldir — 68 basamaklı bir rakam. İyi karıştırırsanız, elinizde neredeyse kesinlikle tarihte daha önce hiç var olmamış bir kart dizilişi tutarsınız.
Q1282Van Gogh ciddi biçimde resme ancak yirmili yaşlarının sonunda başladı; yine de çoğu ateşli son iki yılında olmak üzere, 860 kadar yağlıboya dâhil yaklaşık 2.100 eser bıraktı. Tanınma, neredeyse tümüyle 1890’daki ölümünden sonra geldi.
Q1283Avrupa’dan Endonezya’ya uzanan mağaralarda eski insanlar, kendi ellerinin çevresine boya püskürterek 40.000 yıldan eski negatif izler bıraktı. Devasa bir zaman uçurumunun ötesinden jest yanılmaz biçimde nettir: Ben buradaydım.
Q1284Bale, İtalyan Rönesansı ve Fransız kral saraylarından doğdu; hevesli bir dansçı olan XIV. Louis bu sanatı kurallaştırdı. Sanat Paris’te sistemleştirildiği için sözcük dağarcığının çoğu bugün hâlâ Fransızcadır.
Q1285Mavi doğada nadirdir ve boyaları pahalıydı; bu yüzden antik Yunan’dan itibaren birçok kültür onu yeşille ya da siyahla birlikte andı. Bazı araştırmacılar, maviye özgü bir sözcüğün bir dilin yaşamında geç ortaya çıkma eğiliminde olduğunu savunur.
Q1286Ressam ve öğretmen Josef Albers, bütün bir dersi bunun üzerine kurdu: Renk ilişkiseldir. Aynı gri, mavinin yanında sıcak, turuncunun yanında soğuk görünür — bir rengi nadiren tek başına gördüğümüzün kanıtı.
Q1287Kısa ifade edici yazma, belirsiz kaygıya görünür bir kap verir — bir sorunu silmez, ama korkuları sessizce taşımanın zihinsel yükünü hafifletebilir. Kâğıt ya da bir not uygulaması neredeyse bedava olduğundan, bir endişeyi adlandırmak onu daha az şekilsiz kılabilir.
Q1295Korkutucu uyku deneyimleri için eski açıklamalar çoğu zaman ruhlara ya da gece varlıklarına başvuruyordu; çünkü bedenin uyku hâlleri gizemliydi. Bugün rüyalardan, stresten ya da uyku felcinden söz ederiz, ama kelime eski korkuyu içinde taşır. Dil; tıbbı, miti ve duyumu aynı fosilde saklayabilir.
Q1296Ada yalıtımı ve dile gösterilen bilinçli özen sayesinde modern İzlandaca, Eski İskandinav diline yakın kalmıştır. Yeni kavramlara çoğu zaman ödünç sözcükler yerine yerli sözcükler türetilir; böylece eski dil bilgisi canlı tutulur.
Q1297Sözcük, Yunancada ‘yeniden geri koşan’ anlamındaki sözcükten gelir. Palindromlar birçok dilde, hatta müzikte ve DNA’da görülür — yazarların iki bin yılı aşkın süredir oynadığı, simetriden doğan küçük bir keyif.
Q1299Bir zamanlar çoğunlukla tüccarlarca ‘birim fiyatına’ anlamında kullanılan @ işareti neredeyse unutulmuştu. 1971’de Ray Tomlinson, ilk ağ e-postasında kullanıcıyı ana bilgisayardan ayırmak için onu seçti — ve ona ikinci bir hayat verdi.
Q1301TDK yoğurdu, maya katılarak koyulaştırılmış süt ürünü olarak tanımlar. İlginç olan yalnız yiyecek değil, sözcüğün yolculuğudur: Türkçe hem mayalama kültürünü hem de adı dışarı taşıdı; İngilizcedeki yogurt/yoghurt biçimleri Osmanlı Türkçesindeki yoğurt sözcüğünden gelir.
Q1302Yakamoz sevilir, çünkü tek kelimede bütün bir görsel havayı toplar: karanlık, su, parıltı ve hareket. Kullanıma göre ay ışığının suya vurmasını da denizin canlı ışıltısını da çağırabilir. Bazı kelimeler bir sahneyi çevirmekten çok, onun atmosferini taşır.
Q1304Bugün kut sözcüğünü daha çok kutlama ve mutluluk çevresinde duyarız. Ama eski anlamı çok daha ağırdır: TDK’da devlet idaresinde güç, yaratıcılık ve yetki bakımından üstün güç; ayrıca ilahi kaynaktan gelen rahmet ve bereket anlamları yer alır. Eski siyasi düşüncede hükümdarın gücü yalnız zorla değil, kut denen meşruiyetle açıklanırdı.