Ikigai DailySöz hareket eder
Konuşmanın, yazının ve çevirinin hafızayı insanlar ve yüzyıllar arasında taşıma biçimleri.
Bu odada
Kartlar hem konu hem ruh hâli üzerinden birbirine bağlanır. Aşağıdaki sırayı izleyin ya da arşivin komşu bir köşesine geçin.
Q0743Antik Yunan’da gymnasium yalnızca spor salonu değildi. Atletizm, eğitim, sohbet ve toplumsal statünün kesiştiği bir kamusal alandı; çıplak beden modern spor salonu fikri değil, Yunan atletik geleneğinin parçasıydı.
Q0744‘Hippopotamus’, Yunanca ‘hippos’ (at) ile ‘potamos’ (nehir) sözcüklerini birleştirir: Eski Yunanlara göre Nil’de debelenen bu kocaman hayvan, bir tür suda yaşayan attı. Aynı ‘hippos’, antik at yarışı pisti ‘hipodrom’ sözcüğünün de içinde saklıdır.
Q0745Modern İngilizcede ‘jovial’ sıcaklık ve neşe için kullanılır; ama kökü, Jüpiter’in bir başka adı olan Jove’a ve gezegenlerin karakteri biçimlendirdiğine dair eski astrolojik fikirlere uzanır. İzi fark etmek için astrolojiye inanmak gerekmez: Kelimeler, onları yaratan dünya görüşlerinden uzun yaşayabilir.
Q0746Sözcük Güney Asya giyiminden gelir: belden bağlanan, sıcak iklimlerde rahatlık için giyilen bol pantolonlar. Britanya sömürge kullanımı hem giysiyi hem de sözcüğü İngilizce uyku kıyafetine taşıdı.
Q0747İngilizce büyük bir ödünç alıcıdır: 1066 Norman Fethi’nin ardından, Cermen çekirdeğinin yanına bir Fransızca ve Latince sözcük seli girdi. Bu yüzden çoğu zaman tek bir fikir için iki sözcüğümüz vardır — biri sade, biri resmî; ‘ask’ ile ‘enquire’ ya da ‘kingly’, ‘royal’ ve ‘regal’ gibi. Yüzyıllarca süren istila ve ticaret, dili alışılmadık ölçüde eş anlamlı zengini bıraktı.
Q0927Galce ifade “hayat suyu” anlamına gelir ve damıtılmış içkiler için kullanılan Latince aqua vitae ile akraba bir geleneği yansıtır. Şifa çağrışımlı bu ad; tahıl, turba, fıçı, iklim ve ulusal üslupla biçimlenen bir içkiye bağlandı.
Q0928El-Harezmi’nin kitabında al-jabr, denklemlerde terimleri tamamlama ya da yeniden birleştirme anlamıyla kullanılıyordu. Adının Latinceleşmiş biçimi daha sonra Avrupa matematiğine “algoritma” sözcüğünü verdi; böylece bir bilginin mirası iki temel modern sözcüğün içinde yaşar.
Q0929Satranç Hindistan’dan batıya ilerlerken sözcük dağarcığı da Farsça ve Arapça üzerinden taşındı. “Checkmate” yaygın biçimde şah mat ifadesine bağlanır; çoğu zaman “kral çaresiz” ya da yenildi diye açıklanır. Küçük bir söz, oyunun kültürler arası uzun yolunu taşır.
Q0930Jenner, çiçek hastalığına karşı koruma sağlamak için sığır çiçeğinden alınan materyali kullandı; “inek” anlamındaki Latince vacca kökü de tıp diline girdi. Sözcük bugün birçok bağışıklama türünü kapsar, ama adı hâlâ sığır çiçeği deneyini hatırlar.
Q0965Anlamı yüzyıllar içinde ‘titiz’ ve ‘incelikli’ üzerinden bugünkü ‘hoş’ anlamına kaydı. Sözcükler yönünü tamamen tersine çevirebilir.
Q0966Bugün gevşek biçimde ‘yıkıma uğratmak’ anlamına gelir; ama kökü Latince onda bire uzanır. Aslı kelimenin tam anlamıyla karanlık bir aritmetikti.
Q0967Canlı imge, yaralaması amaçlanan kesici bir yorumun nasıl hissedildiğini yakalar. Dil, gündelik sözcüklerde çoğu zaman böyle şiddetli kökenler saklar.
Q0968Edison’ın, Bell’in tercih ettiği ‘ahoy’ yerine bir aramayı cevaplama biçimi olarak ‘hello’yu savunduğu söylenir. Telefon birbirimizi selamlama biçimimizi yeniden şekillendirdi.
Q1003İspanyolca konuşanlar Nahuatl sözcüğü yeniden şekillendirdi, İngilizce de onu tekrar ödünç aldı — kadim adını kıtalar boyunca taşıyan bir meyve.
Q1004İlk kez 23 Mart 1839’da Boston Morning Post’ta, ‘oll korrect’ (all correct’in şakacı yazımı) kısaltması olarak göründü; o dönemin kısa süreli komik kısaltma modasının parçasıydı. Silinip gidebilirdi; ama ertesi yıl ‘Old Kinderhook’ lakaplı Başkan Martin Van Buren’in destekçileri ‘Vote for OK’ sloganını kullandı ve sözcük kalıcılaştı.
Q1005Tipografi, çoğu okurun fark etmeden kullandığı adlandırılmış ayrıntılarla doludur. Tittle harfleri ayırt etmeye ve metni küçük boyutlarda okunur tutmaya yardım eder. Okuma sessizce çalışan küçük geleneklere bağlıdır. Kesinlik çoğu zaman en küçük işaretlerde yaşar.
Q1006‘Pneumonoultramicroscopicsilicovolcanoconiosis’ muhtemelen en uzun sözcük olmak için uydurulmuştur — dev sözcüklerin çoğu teknik ya da icattır.
Q1070Bir şeyi yazıya dökmenin mütevazı güvenilirliğini öven klasik bir Çin atasözü. En soluk mürekkep çizgisi bile en keskin belleği geride bırakır; çünkü bellek canlıdır — canlı şeylerse kayar, bulanır ve kendini sessizce yeniden yazar. Kaydettiğin şeyin ise yerinde kalacağına güvenebilirsin.
Q1086Tuesday Tyr’a, Wednesday Woden ya da Odin’e, Thursday Thor’a, Friday ise Frigg’e ya da ilişkili bir tanrıça geleneğine bağlanır. Adlar eski inançlar değiştikten çok sonra hayatta kaldı. Sıradan takvim dili derin kültürel tortu taşıyabilir. Tarih, düşünmeden kullandığımız kelimelerde saklanır.
Q1091Run yazıtları adları, mülkiyeti, anıtları, büyüyü, ticareti ya da sıradan mesajları işaretleyebilirdi. Köşeli biçimleri düz vuruşlarla oymaya uygundu. Yazı sistemleri insanların kullandığı malzemelere uyum sağlar. Yüzey yazıyı şekillendirir.
Q12259. yüzyılda Bağdat’taki Bilgelik Evi’nde çalışan Hârizmî, cebirin kuruluşunda merkezi bir rol oynadı: ‘cebir’ sözcüğü kitabının başlığındaki ‘el-cebr’den, ‘algoritma’ ise adının Latincedeki biçiminden gelir. Bir bilgisayar bir işlemi adım adım yürüttüğünde, kullandığımız sözcük Orta Çağ’da yaşamış bir matematikçinin adını sessizce taşır.
Q1253Saint-Exupéry’nin 1943 tarihli kısa romanı, dinî metinler dışında şimdiye dek en çok çevrilen eserlerden biridir. Yalın dili ve evrensel temaları, kültürler arasında alışılmadık ölçüde iyi yol alır.
Q1254木漏れ日 diye yazılan komorebi; ‘ağaç’, ‘sızmak’ ve ‘güneş’ sözcüklerini birleştirir. Birçok dilde böyle ‘çevrilemez’ sözcükler vardır — fikir yabancı olduğu için değil, bir dil ona ad vermeyi seçtiği için.
Q1266Kanadalı romancının, yazının nasıl biriktiği üzerine sözü. Tek bir sözcük pek bir şey yapmaz; güç, bir dünya ayağa kalkana dek onları sabırla, birbiri ardına dizmektedir.