Doğa: alıntılar, bilgiler ve düşünceler - 2. sayfa

İlgili konular

Başka hangi konulara bakabilirsiniz?

Bu başlıktaki kartlar aşağıda. İsterseniz ilgili konulardan biriyle devam edin.

AzimOkuma seçeneği

DinginlikOkuma seçeneği

MerakOkuma seçeneği

DinginlikBilim

Kelp ormanları bitkilerden değil, soğuk kıyı sularında yetişen dev esmer alglerden oluşur. Birçok balığa, omurgasıza, foka ve deniz samuruna barınak olur.

Kelpler büyük esmer alglerdir. Kökleri yoktur; onun yerine kayaya pençe gibi tutunan bir tabanları vardır. Gazla dolu küçük keseler de yapraksı kısımlarını ışığa doğru ayakta tutar. Dev kelp günde 60 santimetreye kadar uzayabilir ve boyu 30 metreyi geçebilir; su yüzeyinde, bir ormanın ağaç tepeleri gibi bir örtü oluşturur. Kelp ormanları Kaliforniya ve Şili’den Güney Afrika’ya, Avustralya’ya ve Norveç’e kadar soğuk kıyılarda yetişir. Kuzey Pasifik’te deniz samurları, kelpleri kemiren deniz kestanelerini yiyerek bu ormanları korur. Samurların kürkleri için avlanıp yok edildiği yerlerde deniz kestaneleri çoğaldı ve ormanları çıplak kayalığa çevirdi.

NOAA Okyanus HizmetiKartı aç

MerakBilim

Mercanlar, resifleri oluşturan küçük deniz hayvanlarıdır. Bazı geceler koloniler yumurta ve spermlerini hep birlikte, aynı anda denize bırakır.

Bilim insanları bu olaya toplu yumurtlama der. Avustralya’daki Büyük Set Resifi’nde genellikle ekim ile aralık arasında, su ısındıktan sonra dolunaydan birkaç gece sonra yaşanır. Bırakım hava karardıktan sonra başlar ve pek çok tür aynı kısa zaman aralığında ürer. Dalgıçlar, suyun pembe ve turuncu küçük paketlerle dolduğunu, yukarı doğru yağan bir kar gibi göründüğünü anlatır. Hepsinin aynı anda bırakılması, avcıların yiyebileceğinden çok daha fazla yumurta demektir; farklı kolonilerden gelen yumurta ile spermin karşılaşma şansı da böylece artar. Döllenen yumurtalar larvaya dönüşür, günlerce ya da haftalarca sürüklendikten sonra resife tutunup yeni mercanlar oluşturur. Araştırmacılar, ısınan denizlerin bu zamanlamayı bozup bozmadığını inceliyor.

NOAA Okyanus HizmetiKartı aç

MerakBilim

Avustralya’da yaşayan küçük bir ötücü kuş olan zebra ispinozunun erkekleri, şarkılarını bilerek doğmaz. Onu bir yetişkinden, çoğunlukla babalarından dinleyip haftalarca çalışarak öğrenir.

Zebra ispinozu, sinirbilimde en çok incelenen kuşlardan biridir; çünkü şarkı öğrenme biçimi bir bebeğin konuşmayı öğrenmesine benzer. Genç erkek, bir yetişkinin, çoğunlukla da babasının şarkısını dinleyip ezberler. Kısa süre sonra “alt şarkı” denen alçak sesli, dağınık sesler çıkarmaya başlar; bu, bebeklerin agulamasına biraz benzer. Sonraki iki ay boyunca bu sesleri, ezberlediği örneğe uyana kadar düzeltir. Yaklaşık üç aylıkken şarkı oturur ve ömür boyu değişmez. Dişiler ötmez. Bu öğrenme çok düzenli ve kolayca kaydedilebildiği için Duke Üniversitesi’ndekiler gibi laboratuvarlar, beynin ses ve hareket dizilerini nasıl öğrendiğini bu kuşlar üzerinde araştırır.

Current Biology / Duke UniversityKartı aç

MerakBilim

eBird, kuş gözlemcilerinin hangi kuşu, nerede ve ne zaman gördüklerini kaydettiği çevrimiçi bir veritabanıdır. Bu listeler bir araya gelince, bilim insanlarının göçü ve kuş sayılarındaki artışı ya da azalışı izlediği dünya çapında bir kayıt oluşur.

eBird’i 2002’de Cornell Ornitoloji Laboratuvarı ile National Audubon Society birlikte kurdu. O yıllarda kuş gözlemcilerinin çoğu notlarını hâlâ kâğıda yazıyordu. Gözlemler sahada telefondan girilebilir hâle gelince kullanım hızla arttı ve veritabanı Mayıs 2021’de bir milyar kuş gözlemini aştı. Her liste gözlemin ne kadar sürdüğünü de kaydettiği için araştırmacılar milyonlarca sıradan gezintiden, her türün yılın her haftasında nerede bulunduğunu gösteren haritalar çıkarabiliyor. Bu haritalar, iklim değişikliğinin ve yaşam alanı kaybının göç zamanlarını ve türlerin yayılışını nasıl değiştirdiğini incelemek ve koruma çalışmalarını planlamak için kullanılıyor.

Cornell Lab of OrnithologyKartı aç

MerakTarih

Amazon kara toprağı ya da terra preta, insan eliyle oluşmuş, alışılmadık derecede verimli, kapkara bir topraktır. Yerli yerleşimlerinin çevresinde kuşaklar boyunca biriken odun kömürü, çanak çömlek kırıkları, kemikler ve yemek artıkları, yağmur ormanının yoksul toprağını zenginleştirdi.

Terra preta, Portekizcede “kara toprak” demektir. Bu topraklar yaklaşık MÖ 450 ile MS 950 arasında Amazon Havzası’nın pek çok yerinde oluştu; koyu katman yer yer bir iki metre derinliğe iner. Yağmur ormanının sıradan toprağı yoksuldur, çünkü şiddetli yağmurlar besinleri yıkayıp götürür. Odun kömürü ise neredeyse hiç çözünmez; besini ve suyu yüzyıllarca toprakta tutar. Yöredeki çiftçiler bu toprağı bugün de kullanıyor. Terra preta, arkeologların Amazon’a bakışını da değiştirdi: Burası el değmemiş bir vahşi doğa değil, kalabalık ve yerleşik toplulukların biçimlendirdiği bir yerdi. Bilim insanları bugün aynı yöntemi, tarım atıklarından yapılıp yoksul topraklara karıştırılan “biyokömür”le taklit etmeye çalışıyor.

MIT / Amazonian dark earth researchKartı aç

DinginlikBilim

Işık kirliliği, geceleri gereksiz yere yanan yapay ışığın gökyüzüne taşmasıdır. Bugün insanlığın yaklaşık üçte biri bu yüzden Samanyolu’nu göremiyor; kuşlar, böcekler, bitkiler ve insanlar da dinlenmek, yön bulmak ve geceyi gündüzden ayırmak için ihtiyaç duydukları karanlığı yitiriyor.

Bu rakam, 2016’da yayımlanan bir gece gökyüzü parlaklığı atlasından geliyor. Atlasa göre Avrupalıların yaklaşık yüzde 60’ı, Kuzey Amerikalıların ise yüzde 80’e yakını Samanyolu’nu artık göremiyor. Gece göç eden kuşlar yönlerini kısmen yıldızlara bakarak bulur; ışıklı kulelere ve binalara çekilir, bitkin düşene kadar çevrelerinde döner ya da camlara çarparlar. ABD’de yalnızca kulelere çarparak ölen kuşların sayısı, yılda dört beş milyondan bunun on katına kadar uzanan tahminlerle hesaplanıyor. Böcekler lambaların çevresinde toplanıp ölüyor, yapay ışık bazı bitkilerin tomurcuklanma zamanını bile kaydırabiliyor. Toronto’daki Fatal Light Awareness Program (Ölümcül Işık Farkındalık Programı) gibi girişimler, bina sahiplerinden göç dönemlerinde ışıklarını söndürmelerini istiyor.

NASA / DarkSky InternationalKartı aç

MerakBilim

Ağaç halkaları, bir ahşabın hangi yıl büyüdüğünü gösterebilir. Dendrokronoloji denen bu bilim, yaşayan ağaçlardaki, eski kirişlerdeki ve toprak altından çıkan ahşaptaki halka desenlerini eşleştirerek geçmişteki iklimi, kuraklıkları ve yangınları ortaya çıkarır, eski yapıların yaşını belirler.

Ağaç her yıl bir halka ekler: İyi yıllarda geniş, kurak ya da soğuk yıllarda dar. Böylece art arda gelen halkalar barkoda benzeyen bir desen oluşturur. Bu desenler yaşayan ağaçlardan eski kerestelere doğru üst üste bindirilerek uzun takvimler kurulur; Orta Avrupa’da meşe ve çamdan oluşan kesintisiz bir kayıt 12.460 yıl geriye uzanır. Yöntemin kurucusu, 1900’lerin başında çalışmaya başlayan Amerikalı gökbilimci A. E. Douglass’tır. Douglass, güneş lekesi döngülerinin iklimi etkilediğini ağaç halkalarında görmeyi umuyordu; bu bağlantı kanıtlanamadı, ama tarihleme yöntemi tuttu. 1929’da ağaç halkası takvimi, Amerika’nın güneybatısındaki eski Pueblo yerleşimlerine kesin tarihler verdi. Douglass daha sonra Arizona Üniversitesi’nde Ağaç Halkası Araştırma Laboratuvarı’nı kurdu.

University of Arizona Laboratory of Tree-Ring Research / National Park ServiceKartı aç

MerakBilim

Bakteriler, çevrelerinde kendi türlerinden kaç hücre bulunduğunu algılayabilir. Her hücre ortama sinyal molekülleri salar; bu moleküller yeterince birikince bütün grup belirli davranışları aynı anda başlatır. Buna çoğunluk algılama (quorum sensing) denir.

Adındaki “quorum” sözcüğü, bir toplantının karar alabilmesi için gereken en az üye sayısı, yani yeter sayı anlamına gelir. Olgu ilk kez 1970’te, bugün Aliivibrio fischeri adıyla bilinen, ışık saçan bir deniz bakterisinde gözlendi. Bu bakteri ancak kalabalıkken ışık verir; örneğin Hawaii’de yaşayan küçük bir mürekkep balığının ışık organının içinde. Tek başına ışıyan bir hücre enerjisini boşa harcamış olurdu. Terimi 1994’te mikrobiyologlar Claiborne Fuqua, Stephen Winans ve Peter Greenberg ortaya attı. Bonnie Bassler da 1998-2001 arasında pek çok bakteri türünün bu tür sinyaller kullandığını, bazılarının başka türlerle bile bu yolla haberleştiğini gösterdi. Hastalık yapan bakteriler saldırmak için çoğu zaman yeter sayıya ulaşmayı beklediğinden, araştırmacılar bakteriyi öldürmek yerine bu sinyalleri engelleyen ilaçlar üzerinde çalışıyor.

American Society for Microbiology / NIHKartı aç

MerakBilim

Kanada’nın Arktik bölgesinde 21 ila 24 milyon yıl önce yaşamış soyu tükenmiş bir gergedanın diş minesinden 2025’te protein okundu. Bu proteinler, eski proteinlerde önceki rekorun birkaç katı yaşlı.

Diş, Kanada’nın Nunavut bölgesindeki Devon Adası’nda, Haughton Krateri’nde bulundu; buranın soğuk toprağı moleküllerin bozulmasını yavaşlattı. Vücudun en sert dokusu olan diş minesi, proteinleri mineral kristallerinin arasında saklar. Ekip protein parçalarını, molekülleri çok hassas biçimde tartarak tanıyan kütle spektrometrisiyle okudu ve elde ettiği dizilerle bu erken gergedanı, Epiaceratherium’u, gergedanların soy ağacına yerleştirdi. Daha önce en eski protein dizileri birkaç milyon yıllık fosillerden, en eski DNA ise yaklaşık 2 milyon yıl öncesinden geliyordu. Proteinler, eski DNA’nın ulaşamadığı kadar uzak geçmişteki hayvanların akrabalığını izlemeyi mümkün kılabilir.

Nature (2025)Kartı aç

MerakBilim

2025’te yayımlanan bir çalışmaya göre, uzun süre genç bir Tyrannosaurus rex sanılan Nanotyrannus aslında baştan beri ayrı ve daha küçük bir yırtıcı dinozordu.

Asıl kanıt, Montana’da bir Triceratops’la yan yana taşlaşmış hâlde bulunan ve “Düello Eden Dinozorlar” diye ünlenen fosildeki “Bloody Mary” adlı iskeletten geldi. Lindsay Zanno ve James Napoli, Nature dergisindeki makalelerinde kemiklerdeki büyüme halkalarını saydı. Ağaç halkaları gibi her yıl bir tane oluşan bu halkalar, hayvanın hızla büyüyen bir yavru değil, 17 ila 22 yaşlarında büyümesini tamamlamış bir yetişkin olduğunu gösterdi. Dişleri T. rex’inkinden fazlaydı, kol ve el kemikleri de daha iriydi; büyürken kolları küçülen bir hayvan bilinmiyor. Araştırmacılar “Jane” adlı başka bir iskeletten ikinci bir tür de tanımladı. Eskiden kuşkulu olan birçok uzman artık Nanotyrannus’u kabul ediyor, ama Jane hâlâ tartışmalı.

Nature (2025)Kartı aç

MerakBilim

Ekim 2017’de ABD’nin orta kesimlerinde 829 kilometre boyunca uzanan tek bir şimşek, 2025’te Dünya Meteoroloji Örgütü tarafından kayıtlara geçmiş en uzun şimşek olarak onaylandı.

Bu kadar uzun şimşeklere İngilizcede “megaflash” deniyor: Yere dikine inmek yerine, dev fırtına sistemlerinin bulutları içinde yüzlerce kilometre yatay olarak ilerliyorlar. Bu şimşek doğu Teksas’tan Kansas City yakınlarına kadar uzandı. Yıllar sonra, bir ABD meteoroloji uydusundaki Geostationary Lightning Mapper adlı aygıtın verilerinde fark edildi; bu aygıt yaklaşık 36.000 kilometre yükseklikten Amerika kıtasındaki şimşekleri kaydediyor. Resmî hava rekorlarını tutan Birleşmiş Milletler kuruluşu Dünya Meteoroloji Örgütü, artı eksi 8 kilometre payla 829 kilometre olan ölçümü inceledi ve 2025’te onayladı. Böylece Nisan 2020’de ABD’nin güneyinde ölçülen 768 kilometrelik önceki rekor geride kaldı.

World Meteorological Organization (2025)Kartı aç

MerakBilim

Sibirya’da yaklaşık 40.000 yıl donmuş kalan genç bir yünlü mamuttan, Yuka’dan, 2025’te bugüne dek okunmuş en eski RNA elde edildi. Bu RNA, hayvanın kaslarında hangi genlerin çalıştığını gösterdi.

DNA, hemen her hücrede bulunan eksiksiz bir talimat kitabıdır. RNA ise hücrenin bir geni gerçekten kullandığında çıkardığı çalışma kopyasıdır; bu yüzden vücudun o anda ne yaptığını gösterir. RNA ölümden sonra hızla dağılır; bu çalışmadan önce dizilenen en eski RNA, yaklaşık 14.000 yıl önce donmuş bir köpekgilden geliyordu. Stockholm Üniversitesi öncülüğündeki bir ekip, Cell dergisinde yayımlanan çalışmada Yuka’nın kas dokusundan RNA okudu. Sonuçlar kas genlerinin çalıştığını ve strese işaret eden izleri gösterdi; bu stres, Yuka’nın ölmeden önce uğradığı düşünülen bir saldırıyla ilgili olabilir. Aynı veriler, uzun süre dişi sanılan Yuka’nın aslında erkek olduğunu da ortaya çıkardı.

Cell (2025)Kartı aç

MerakDoğa

Dev Güney Amerika nehir kaplumbağaları rekor sayıda toplandı: 2025’teki bir dron sayımı, Guaporé Nehri’nde tek bir kıyı şeridinde yumurtlamaya gelen 41.000’den fazla kaplumbağa buldu. Bu, bilinen en büyük yuvalama topluluğu.

Sayımı Wildlife Conservation Society (WCS), Brezilya ile Bolivya arasındaki sınırın bir bölümünü oluşturan Guaporé Nehri’nde yaptı. Dev Güney Amerika nehir kaplumbağası, başını kabuğun altına yana doğru kıvırarak saklayan kaplumbağaların en irisidir; kabuğu bir metreye yaklaşabilir. Dişiler her yıl topluca kum adalarına çıkıp yumurtalarını gömer. Hayvanları dron görüntülerinde kare kare saymak, yerden saymaktan çok daha doğru sonuç verir ve kaplumbağaları rahatsız etmez. Tür yüzyıllardır eti ve yumurtası için avlanıyor; kaplumbağa uzmanları 2011’de türün “kritik tehlike altında” sınıfına alınmasını önerdi. Büyük toplanma yerlerini bilmek, hangi kumsalların en çok korunması gerektiğini gösteriyor.

Wildlife Conservation Society (2025)Kartı aç

MerakOkyanus

2025’te Antarktika’dan dev bir buzdağı koptuğunda bilim insanları hemen bölgeye gitti ve yüzyıllardır buzun altında kalmış deniz tabanında canlılarla dolu bir dünya görüntüledi.

A-84 adlı buzdağı Ocak 2025’te Antarktika Yarımadası’ndaki George VI Buz Sahanlığı’ndan koptu. Yaklaşık 510 kilometrekarelik, kabaca Chicago büyüklüğünde bir buz kütlesiydi ve yüzyıllardır yüzen buzla örtülü bir deniz tabanını açığa çıkardı. Kısa süre sonra Schmidt Okyanus Enstitüsü’nün Falkor (too) adlı araştırma gemisi bölgeye ulaştı ve uzaktan kumandalı sualtı robotu SuBastian’ı suya indirdi. Robot iri mercanlar ve süngerler, buz balıkları, dev deniz örümcekleri, ahtapotlar ve hayalet gibi görünen bir denizanası buldu. Bazı hayvanlar o kadar büyüktü ki orada onlarca, belki yüzlerce yıldır büyüyor olmalıydılar. Güneş ışığı almayan bu yerde bu kadar canlı beklemeyen bilim insanları, besinin buzun altına okyanus akıntılarıyla taşındığını düşünüyor.

Schmidt Ocean Institute (2025)Kartı aç

MerakDoğa

Afrika aslanları iki farklı biçimde kükrer; bunu 2025’te yayımlanan bir araştırma ortaya koydu. Araştırmacılar makine öğrenmesiyle bu iki sesi birbirinden ayırdı ve aslanları yalnızca kükremelerinden yaklaşık %94 doğrulukla tek tek tanıdı.

Aslanlar hem bölgelerini duyurmak hem de sürünün öteki üyeleriyle haberleşmek için kükrer; bu ses kilometrelerce öteden duyulabilir. Exeter Üniversitesi’nden bir ekip, herkesin bildiği gür kükremeyi, hep onun ardından gelen daha düz ve tekdüze bir sesten ayırdı ve bu ikinci sese “ara kükreme” adını verdi. Örneklerden kalıp çıkarmayı öğrenen bir bilgisayar programı, yani makine öğrenmesi, yalnızca iki ölçüye, her sesin süresine ve en yüksek perdesine bakarak sesleri %95,4 doğrulukla doğru türe ayırdı. Gür kükremeleri kendisi seçtiğinde aslanları tek tek tanıma başarısı %94,3 oldu; bu, kükremeleri insanlar seçtiğindekinden biraz daha iyi bir sonuçtu. Aslanları gözle saymak zor olduğu için koruma çalışanları, aslan sayısını ses kayıtlarından tahmin etmeyi umuyor.

Bioacoustics research (2025)Kartı aç

MerakBilim

Colossal Biosciences şirketi 2025’te, soyu 10.000 yılı aşkın süre önce tükenmiş bir buzul çağı yırtıcısı olan korkunç kurda benzetilmiş üç yavru duyurdu. Yavrular aslında DNA’sında 20 değişiklik yapılmış gri kurtlardır.

Şirket, korkunç kurdun DNA’sını Ohio’da bulunan 13.000 yıllık bir dişten ve Idaho’dan çıkan 72.000 yıllık bir kafatası parçasından okudu. Ardından şirketin bilim insanları gri kurt hücrelerinde 14 gende 20 değişiklik yaptı; amaç daha iri bir gövde ve açık renkli tüy gibi özelliklerdi. Bu hücrelerden klonlanan embriyoları evcil köpekler taşıyıp doğurdu. Erkek yavrular Romulus ile Remus Ekim 2024’te, dişi Khaleesi ise Ocak 2025’te doğdu; adlar Roma efsanesinden ve Game of Thrones dizisinden geliyor. Şirket dışındaki pek çok bilim insanı bu hayvanların korkunç kurt değil, genleri değiştirilmiş gri kurt olduğunu söyledi; çünkü yapılan değişiklikler iki tür arasındaki genetik farkların çok küçük bir bölümünü kapsıyor.

Colossal Biosciences (2025)Kartı aç

MerakDoğa

Cam kurbağası uyurken kırmızı kan hücrelerinin %89’a varan kısmını karaciğerinde toplar ve belirgin biçimde saydamlaşır; böylece onu ele verecek kırmızı rengi gizler.

Cam kurbağaları, Orta ve Güney Amerika’nın yağmur ormanlarında yaşayan, derisi ve kasları ışık geçiren küçük ağaç kurbağalarıdır. Ancak kanları kırmızıdır ve gündüz dinlendikleri yeşil yaprakların üzerinde bu renk dikkat çekerdi. Carlos Taboada ile Jesse Delia’nın yönettiği ekip, 2022’de Science dergisinde yayımlanan çalışmada ışık ve sesle canlı dokudaki kanı görmeyi sağlayan fotoakustik görüntüleme yöntemini kullandı. Uyuyan kurbağaların kırmızı kan hücrelerinin çoğunu, ayna gibi parlak bir tabakayla kaplı karaciğerlerine taşıdığını gördüler. Kurbağalar uyanıp hareketlenince hücreler yeniden dolaşıma döner. Kanın böyle bir yerde toplanması çoğu hayvanda tehlikeli pıhtılara yol açardı; kurbağaların bundan nasıl korunduğu tıp araştırmacılarının da ilgisini çekiyor.

Science (2022)Kartı aç

MerakBilim

1822’de Almanya’da, boynuna bir Afrika av mızrağı saplanmış hâlde uçup gelmiş bir ak leylek bulundu. Bu, Avrupa leyleklerinin kışı Afrika’da geçirdiğinin çarpıcı bir kanıtıydı.

Leylek, Almanya’nın Baltık kıyısındaki Mecklenburg bölgesinde, Klütz köyü yakınlarında bulundu; boynunda, Orta Afrika’dan gelen tropik bir ağaçtan yapılmış yaklaşık 75 santimetrelik bir mızrak vardı. Kuş bu yaraya rağmen yaşamış ve binlerce kilometre uçmuştu. O dönemde kuşların kışın nereye gittiği hâlâ tartışılıyordu; bazı doğa bilimciler başka kuşlara ya da farelere dönüştüklerine veya kışı su altında geçirdiklerine inanıyordu. Almancada “oklu leylek” anlamına gelen Pfeilstorch adıyla anılan bu kuş, mızrağıyla birlikte doldurulmuş olarak bugün de Rostock Üniversitesi’nin zooloji koleksiyonunda duruyor. O günden bu yana Almanya’da bunun gibi 25 kadar leylek kaydedildi.

University of RostockKartı aç

MerakTarih

Aralık 1900’de, İskoçya’nın Dış Hebrid Adaları açıklarındaki Flannan Adaları Feneri’nin üç bekçisi ortadan kayboldu. İkmal gemisi 26 Aralık’ta geldiğinde, nöbeti devralacak bekçi Joseph Moore ocağı günlerdir sönük, saati durmuş, yatakları boş buldu. James Ducat, Thomas Marshall ve Donald McArthur’u bir daha gören olmadı.

Fener defterindeki son kayıt 13 Aralık tarihliydi; 14 Aralık’ın ve 15 Aralık sabahının notları ise hâlâ yazı tahtasında duruyordu, sabah işleri de bitirilmişti. Marshall deniz çizmeleri ve muşamba yağmurluğuyla, Ducat da deniz çizmeleri ve eski bir yağmurlukla çıkmıştı. McArthur’un ceketi içeride asılı duruyordu. Batı iskelesinde demir korkuluklar yerinden sökülmüş, halatların durduğu sandık denize gitmişti. Müfettiş Robert Muirhead’in vardığı sonuç şuydu: Bekçiler malzemeyi sağlama almak için iskeleye inmiş, beklenmedik büyüklükte bir dalga üçünü de kayalardan alıp götürmüştü. Efsanedeki el sürülmemiş sofra ise kayıtlarda değil, Wilfrid Gibson’ın 1912 tarihli şiirinde geçer. Joseph Moore mutfak eşyalarını tertemiz bulmuş ve bunu, adamların yemekten bir süre sonra çıktığının işareti saymıştı.

Northern Lighthouse BoardKartı aç

MerakTeknoloji

İsviçreli mühendis George de Mestral, 1941’de Alpler’de yürüyüşten döndüğünde köpeğinin tüylerine yapışan dikenleri merak etti. Mikroskopla bakınca dikenlerdeki minik kancaların tüylerdeki ilmeklere takıldığını gördü. Sonraki on yılını bu fikri cırt cırta dönüştürmekle geçirdi.

Dikenler, yol kenarlarında sık görülen dulavratotundandı. Bu bitkinin tohum başları, geçen hayvanlara tutunan minicik kancalarla kaplıdır. De Mestral, kancaları ve ilmekleri kumaşta taklit etmek için Lyon’daki dokumacılarla yıllarca çalıştı; sonunda kızılötesi ışık altında dikilen naylonla sonuç aldı. Sistemin patentini 1950’lerde aldı ve adını Fransızca velours (kadife) ile crochet (kanca) sözcüklerinden türeterek Velcro koydu. Tekstil uzmanları fikre önce güldü; cırt cırt ancak NASA’nın Apollo görevlerinde ağırlıksız ortamda eşyaları yerinde tutmak için onu kullanmasıyla yaygınlaştı. Doğadaki tasarımları taklit etme yaklaşımı olan biyomimetiğin erken örneklerinden biri olarak sık sık anılır.

İcatlar tarihiKartı aç

MerakTarih

Kanada’nın Nova Scotia eyaleti, 1917’deki Halifax Patlaması’nın ardından gördüğü yardıma teşekkür olarak her yıl Boston’a bir Noel ağacı gönderir. O yıl 6 Aralık’ta Halifax limanında bir cephane gemisi patlamış, Boston daha o gece doktor, hemşire ve malzeme yüklü bir yardım treni yola çıkarmıştı.

Savaş için patlayıcı yüklü Fransız yük gemisi Mont-Blanc, limanın dar boğazında Norveç gemisi Imo ile çarpıştı ve alev aldı. Gemi patladığında bu, insan eliyle yol açılmış en büyük patlamaydı ve ilk atom bombalarına kadar da öyle kaldı. Yaklaşık 2.000 kişi öldü, 9.000 kadar kişi yaralandı ve 12.000’i aşkın bina yıkıldı ya da ağır hasar gördü. Ertesi gün bastıran tipi Boston treninin yolunu uzattı, ama tren sağlık ekipleri ve malzemeyle ulaştı. Halifax 1918’de teşekkür için bir ağaç gönderdi; Nova Scotia 1971’de bu hediyeyi yeniden başlattı ve her yıl sürdürülen bir geleneğe dönüştürdü. Genellikle uzun bir ladin ya da köknar olan ağaç, Boston Common parkında kentin resmî Noel ağacı olur.

TarihKartı aç

MerakTarih

ABD Ordusu’nun posta güvercini Cher Ami, Ekim 1918’de Fransa’daki Argonne Ormanı’nda kuşatılıp kendi topçularının ateşi altında kalan “Kayıp Tabur”u kurtarmakla ünlendi. Anlatılana göre göğsünden vurulmasına rağmen askerlerin yardım çağrısını 40 km öteye, karargâha ulaştırdı.

Binbaşı Charles Whittlesey komutasındaki 500’ü aşkın kişilik tabur, 2 Ekim 1918’de kuşatıldı; altı gün sonra kurtarıldığında ancak 194 kişi kendi ayağıyla ormandan çıkabildi. 4 Ekim’de Amerikan mermileri taburun üzerine düşmeye başladı. Güvercinle gönderdikleri notta, kısaca, kendi topçularının tam üzerlerine ateş açtığı yazıyordu. Cher Ami, göğsünde bir yara ve askerî sağlıkçıların kurtaramadığı parçalanmış bir bacakla güvercinliğe ulaştı. Fransız Savaş Haçı (Croix de Guerre) ile ödüllendirildi, 1919’da öldü ve 1921’den beri Smithsonian’da sergileniyor. 2021’de yapılan DNA testi, güvercinin erkek olduğunu gösterdi. Aynı yıl Smithsonian küratörü Frank Blazich, kuşu taburun kurtarılmasına kesin olarak bağlayan bir kanıt bulamadı; ordunun, güvercin birliğini tanıtmak için hikâyeyi süslediği sonucuna vardı.

Askerî tarihKartı aç

MerakUzay

30 Haziran 1908’de, büyük olasılıkla 50–60 metre çapında taşlı bir asteroit, Sibirya’nın Tunguska bölgesi üzerinde havada patladı ve yaklaşık 2.000 kilometrekarelik ormanı yerle bir etti. Bugüne kadar hiçbir çarpma krateri bulunamadı.

Asteroidin yerden 5–10 kilometre yükseklikte parçalandığı düşünülüyor; bu yüzden patlama çukur açmadı, ağaçları devirdi. Ağaçlar, genişliği 70 kilometreyi bulan kelebek biçimli bir alanda merkezden dışa doğru yatmıştı. Patlamanın tam altındaki bazı ağaçlar ise dalları sıyrılmış hâlde ayakta kaldı. Patlamanın gücü 3 ile 50 megaton TNT arasında tahmin ediliyor; bu, Hiroşima’ya atılan bombanın yüzlerce katı. Bölge çok ıssızdı, Rusya da savaş ve devrimle çalkalanıyordu; bu yüzden Leonid Kulik’in ekibi olay yerine ancak 1927’de ulaşabildi. 65 kilometre uzaktaki bir ticaret karakolunda bulunan tanıklar patlamanın sıcaklığını tenlerinde hissetti. Tunguska, yazılı tarihteki en büyük çarpma olayı olmayı sürdürüyor.

NASAKartı aç

MerakDoğa

Saint Helena Adası’nda yaşayan dev kaplumbağa Jonathan yaklaşık 1832’de yumurtadan çıktı ve bilinen, yaşayan en yaşlı kara hayvanı sayılıyor. Telefon icat edildiğinde çoktan yetişkindi; bugün hâlâ valinin konağının bahçesinde yaşıyor.

Seyşeller dev kaplumbağası türünden Jonathan, 1882’de Saint Helena’ya armağan olarak getirildi ve o sırada çoktan tam boyuna ulaşmıştı. 1886’da çekilmiş bir fotoğrafta da yetişkin görünüyor; yumurtadan çıkışının yaklaşık 1832 olarak hesaplanması buna dayanıyor. Bu da onu bir insanın çekilmiş ilk fotoğrafından da, Darwin’in Türlerin Kökeni’nden de yaşlı kılıyor. Adaya geldiğinden beri otuzdan fazla vali ve yedi İngiliz hükümdarı gördü. Artık görmüyor, koku da alamıyor; elle besleniyor. Nisan 2026’da sahte bir sosyal medya hesabı öldüğünü duyurunca Saint Helena hükûmeti, Jonathan’ın yaşadığını açıklamak zorunda kaldı. Saint Helena’nın 5 penilik madeni parasının arka yüzünde onun resmi var.

Guinness Dünya RekorlarıKartı aç