Ikigai DailyBizi değiştiren araçlar
Yalnız yaptıklarımızı değil, beklediklerimizi de değiştiren makineler, sistemler ve icatlar.
İlgili konular
Kartlar konu ve okuma biçimi üzerinden birbirine bağlanır. Aşağıdan devam edin ya da ilgili bir konuyu açın.
Q0971Zamanla kauçuk çizme ve kablo üretti, sonra elektronik ve telefonlara geçti. Çok az şirket kendini bu kadar bütünüyle yeniden icat etmiştir.
Q0972Kolay şifreleri tekrar kullanmak, gündelik dijital güvenliğin en büyük açıklarından biridir. Uzun ve benzersiz bir parola ifadesi ya da güvenilir bir parola yöneticisi, rastgele sembol eklemekten çoğu zaman daha etkilidir.
Q1007QWERTY; alışkanlıklar, makineler, eğitim ve uyumluluk zamanla onu güçlendirdiği için hayatta kaldı. Milyonlarca insan bir düzeni öğrendiğinde, başka birinin verimli olabileceğini kanıtlamak onu değiştirmekten kolaydır. Eski standartlar görünmez altyapıya dönüşebilir. Bugünkü kolaylık çoğu zaman dünün uzlaşmalarına dayanır.
Q1008Öğrenciler tarafından oda büyüklüğünde bir bilgisayarda yapıldı; iki gemi bir yıldızın çevresinde düello ediyordu — ve bütün oyun endüstrisine ilham veren öncü örneklerden biri oldu.
Q1009İlk UPC taraması 1974’te Ohio, Troy’da bir Wrigley’s Juicy Fruit sakız paketiyle yapıldı. Barkod bugün sıradan görünür; ama kasayı, stok takibini ve tedarik zincirini makinelerin okuyabileceği hâle getirerek perakendeyi değiştirdi.
Q1010Şarj edilebilir lityum iyon hücreler yüksek enerji yoğunluğunu tekrar şarj edilebilmekle birleştirir; bu yüzden telefonların, dizüstü bilgisayarların ve elektrikli araçların içindedir. Madencilik, güvenlik, geri dönüşüm ve tedarik zinciri gibi zor soruları da beraberinde getirir. Modern hareketlilik yalnızca işlemcilere ve motorlara değil, enerjinin nerede saklanabildiğine bağlıdır.
Q1153Nikola Tesla’ya atfedilir; benzer sözler, rakiplerinin zengin, kendisinin olmadığı son yıllarına dair portre ve anılarda geçer. Teselli, uzun oyundadır: Tesla’nın alternatif akım sistemi bugün modern dünyayı sahiden besliyor; adı artık arabalarda, birimlerde ve kraterlerde. Aklanma geldi — son teslim tarihinden on yıllar sonra.
Q1213Sahici ve tarihi kesin: Ada Lovelace’ın, Babbage’ın Analitik Makinesi üzerine bir makaleye yaptığı çevirinin notlarından (1843), Not A — ‘Analitik Makine’nin cebirsel örüntüler dokuduğunu söyleyebiliriz; tıpkı Jacquard tezgâhının çiçekler ve yapraklar dokuması gibi.’ O imgede, elektronik bilgisayarlardan bir asır önce, aritmetiğin ötesindeki genel hesaplamayı gördü.
Q1214Bu söz Turing’in ‘Computing Machinery and Intelligence’ makalesinden gelir. Makalenin merkezinde makine zekâsı sorusu vardır; davranış, sınama ve tanımın sınırları üzerinden kurulur. Alan Turing (1912–1954); İkinci Dünya Savaşı’nda Enigma şifresinin çözümünde rol oynayan İngiliz matematikçi ve bilgisayar biliminin babalarındandı.
Q1215Alan Turing’in çığır açan makalesi ‘Computing Machinery and Intelligence’taki (Mind, 1950) fikrin uyarlaması. Makale, bugün Turing testi denen taklit oyununu önerdi: ‘Makineler düşünebilir mi?’ sisini ölçülebilir bir soruyla değiştirin — bir makine insandan ayırt edilemez biçimde sohbet edebilir mi? Turing makinelerin 2000’e dek geçeceğini öngördü. Erkenciydi — ama haksız değildi.
Q12259. yüzyılda Bağdat’taki Bilgelik Evi’nde çalışan el-Harizmî, cebirin kuruluşunda merkezi bir rol oynadı: ‘cebir’ sözcüğü kitabı ‘el-cebr’in başlığından, ‘algoritma’ ise kendi adının Latinceleştirilmiş biçiminden gelir. Bir bilgisayar her adım adım işlem yürüttüğünde, sözcük Orta Çağ’dan bir matematikçinin adını sessizce taşır.
Q12481501’den önce basılan kitaplara ‘beşikten’ anlamında incunabula denir. Tahminler, yaklaşık 27.000 baskıdan yirmi milyona yakın nüshaya işaret eder. Okuryazarlık, bilim ve reform bu selin ardından hız kazandı.
Q12751889 Dünya Fuarı için inşa edilen ve dönemin birçok sanatçısınca beğenilmeyen kule, 1909’da yıkılmak üzere planlanmıştı. Büyük ölçüde, yüksekliği onu radyo ve telgraf anteni olarak kusursuz kıldığı için kurtuldu.
Q1299Bir zamanlar çoğunlukla tüccarlarca ‘birim fiyatına’ anlamında kullanılan @ işareti neredeyse unutulmuştu. 1971’de Ray Tomlinson, ilk ağ e-postasında kullanıcıyı ana bilgisayardan ayırmak için onu seçti — ve ona ikinci bir hayat verdi.
Q1310Türkçe, computer sesini olduğu gibi almak yerine anlamı açık bir sözcük kurdu: bilgi ve sayar. Sonuç teknik durur ama kapalı değildir; makine yaptığı işle, yani bilgiyi işleyip saymasıyla adlandırılır.
Q1312Modern Türkçedeki birçok teknik ad, anlamı konuşanın içinde hissedebileceği biçimde kuruldu. Uçak bunun sade örneklerinden biridir: yabancı bir sesi aynen almak yerine, uçmak fiilinden hareketle nesneyi yaptığı işle adlandırır. Sözcük kısa, açık ve işlevle doğrudan bağlıdır.
Q1327Video oyunlarından çok önce, Fusajiro Yamauchi 1889’da Kyoto’da elde yapılmış ‘hanafuda’ çiçek kartları satan küçük bir dükkân açtı. Nintendo onlarca yıl oyun kâğıdı üretti; 1970’lerde geleceğini elektronik oyunlarda bulmadan önce taksicilik, hazır pirinç ve aşk otelleriyle de uğraştı. Bugün hâlâ Japonya’da oyun kâğıdı basıyor — doğduğu sanayilerin çoğundan sessizce daha uzun yaşamış bir şirket.
Q1328İki mühendis, iki duş perdesini birbirine yapıştırıp aralarına baloncuklar hâlinde hava hapsetti; bunu şık, üç boyutlu bir duvar kâğıdı olarak satmayı umuyorlardı. Tutmadı. Ardından sera yalıtımı diye pazarlamaya çalıştılar — o da tutmadı. Ancak IBM narin bilgisayarlarını sevk etmeye başlayınca asıl işi belirdi: koruyucu ambalaj. Bir ürün, tasarlandığı her işte başarısız olup yine de kimsenin hayal etmediği bir şeyde vazgeçilmez olabilir.
Q13451377’de Kore’de basılan Jikji, günümüze ulaşan en eski metal hareketli harf baskı kitaptır. Gutenberg Avrupa’yı dönüştürdü; ama metal harfli baskının dünya tarihi daha eski, daha geniş ve Kore’yi merkeze alan bir hikâyedir.
Q1370Derleyici çalışmaları, yazılımı makine kablolarına yakın bir uğraş olmaktan çıkarıp anlaşılır talimatlar yazmaya yaklaştırdı. Bu dönüşüm bilgisayarı daha öğretilebilir, ölçeklenebilir ve insani kıldı.
Q1371Event Horizon Telescope, gezegenin farklı yerlerindeki radyo gözlemevlerini birleştirerek M87 galaksisindeki kara deliğin gölgesini gördü. Bu tek bir kamera değil; küresel ölçekte sabır ve hassasiyet isteyen ortak bir bakıştı.
Q1373Astronomi, zaman ölçümü, yön bulma ve ibadet vakitleri için kullanılan usturlaplar, Antik Yunan bilgisinden İslam dünyasına, oradan Avrupa’ya uzandı. Teknolojinin yalnızca hesap değil, güzellik de olabileceğini gösterir.
Q1381Bazı termit höyükleri, gündüz ve gece arasındaki sıcaklık farkını kullanarak içeride hava dolaşımı oluşturur ve karbondioksiti dışarı atar. Bu yüzden mühendisler onları yalnızca böcek yuvası olarak değil, doğal havalandırma dersi olarak da inceler. İyi tasarım bazen doğaya karşı koymaz; onu dinler.
Q1387Toyota’nın jidoka yaklaşımı, insanlara ve makinelere bir anormallik olduğunda durma hakkı verir. İlk bakışta üretimi yavaşlatıyor gibi görünür; ama asıl mantık şudur: Erken görülen bir hata küçük kalır, saklanan hata büyür. Bazen ilerlemenin en akıllı yolu, zamanında durabilmektir.