Ikigai Daily

Bakmanın yolları

Sanat

Sıradan dünyayı görme biçimimizi değiştiren sanatçılar, malzemeler ve imgeler.

Konu seçkisiSayfa 6Bağlam ve kaynaklarla

İlgili konular

Bu konuya ve bağlantılı başlıklara göz atın.

Kartlar konu ve okuma biçimi üzerinden birbirine bağlanır. Aşağıdan devam edin ya da ilgili bir konuyu açın.

AzimOkuma biçimi
DinginlikOkuma biçimi
MerakOkuma biçimi
Q1677
AzimSanat

Vivian Maier, Chicago’da dadılık yaptı ve kırk yıl boyunca sokağı takıntıyla fotoğrafladı. Neredeyse hiçbiri basılmadı ya da görülmedi. Negatifler 2007’de bir depo müzayedesinde ortaya çıktı; o, iki yıl sonra tanınmadan öldü.

Genç bir koleksiyoncu olan John Maloof, yerel tarih kitabı için araştırma yaparken birkaç yüz dolara bir kutu negatif aldı. Olağanüstü bir sokak fotoğrafçılığı buldu — keskin, insani, duygusallıktan uzak — ve taramaları çevrimiçi paylaşmaya başladı. Tepki anında ve uluslararası oldu. Maier, filmleri kimi zaman onlarca yıl banyo etmeden saklamış ve işverenlerine neredeyse hiçbir şey anlatmamıştı. O günden beri dünya çapında sergilendi ve bu durum sanat dünyasının hâlâ tartıştığı rahatsız edici bir soruyu doğuruyor: Yapıcısının göstermeyi hiç seçmediği bir iş gösterilmeli mi?

Sanat tarihiKartı aç
Q1685
AzimSanat

On sekiz yaşındaki bir otobüs kazası Frida Kahlo’nun omurgasını, leğen kemiğini ve bacağını kırdı. Alçıya alınmış ve doğrulamaz hâldeyken yatağının üzerine bir şövale kuruldu ve tepeliğe bir ayna yerleştirildi — o da erişebildiği tek konuyu resmetti.

Doktor olmak istemişti. 1925’teki kaza, ömrü boyunca yaklaşık otuz ameliyat gerektiren yaralanmalar ve uzun süreler sırtüstü yatmak bıraktı. Annesi, bir şey görebilsin diye aynayı taktırdı; gördüğü şey kendisiydi ve iki yüz resminin kabaca üçte biri otoportre oldu. Nedeni konusunda açıktı: Kendini resmediyordu çünkü çoğu zaman yalnızdı ve en iyi bildiği konu kendisiydi. Son büyük işini ölümünden sekiz gün önce bitirdi.

Sanat tarihiKartı aç
Q1686
AzimMüzik

Otuz bir yaşında, işitmesini yitirirken Beethoven, kendi canına kıymaya ne kadar yaklaştığını ve onu durduran şeyi anlatan özel bir mektup yazdı: Henüz yapmadığı işler. Tümüyle sağırken beste yapmayı sürdürdü.

Mektup kardeşlerine yazılmış, hiç gönderilmemiş ve ölümünden sonra kâğıtları arasında bulunmuştu. İçinde, duyamayan bir müzisyenin aşağılanmasını, bunun kendisine dayattığı yalıtılmışlığı ve yapmakla yükümlü hissettiği her şeyi üretmeden dünyadan ayrılmanın düşünülemez olduğu kararını anlatır. Yirmi beş yıl daha yaşadı. 1824’te Dokuzuncu Senfoni’nin ilk seslendirilişinde hiçbirini duyamıyordu ve alkışlayan seyirciyi görmesi için döndürülmesi gerekti. Bu satırlar içinizde bir şeye dokunduysa, güvendiğiniz biriyle konuşmaya değer.

Müzik tarihiKartı aç
Q1687
AzimSanat

Francisco Goya, kendisini sağır bırakan bir hastalığı atlattı, Madrid dışındaki bir eve çekildi ve sıvalı duvarlarını hiç adlandırmadığı, hiç sergilemediği ve satmayı hiç denemediği karanlık, özel resimlerle kapladı.

Yetmişli yaşlarındaydı, savaş ve kıtlık görmüştü ve hiçbir izleyici için resim yapmıyordu — bunları birinin görmesini istediğine dair kanıt yok. Dönemin başka hiçbir şeyine benzemezler: Ham, çözülmemiş, on dokuzuncu yüzyıldan çok yirminciye yakın. Ölümünden onlarca yıl sonra duvar resimleri sıvadan tuvale aktarıldı — onlara zarar veren, acımasız güçlükte bir işlem — ve Prado’ya taşındı. En radikal işini, kazanacak hiçbir şeyi yokken, yaşlılıkta ve özel olarak yapmış ender sanatçılardandır.

Museo del PradoKartı aç
Q1688
AzimSanat

Michelangelo son haftasına dek mermer yontuyordu ve üzerinde ‘ancora imparo’ — hâlâ öğreniyorum — yazan bir eskiz bıraktı. O sırada elli yılı aşkın süredir Avrupa’nın en ünlü sanatçısıydı.

Seksen sekiz yaşındaki ölümünden günler öncesine dek Rondanini Pietà üzerinde çalıştı; aynı bloğu o kadar köklü biçimde yeniden işledi ki önceki bir sürümün kolu hâlâ ondan sarkar. ‘Ancora imparo’ deyişi geleneksel olarak ona atfedilir, sağlam biçimde belgelenmiş değildir; dolayısıyla yazıyı olası ama kesin değil sayın — çalışması ise kuşku götürmez. Seksenli yaşlarında Aziz Petrus’un baş mimarıydı ve bu iş için ödeme almayı reddetti; işi Tanrı sevgisi için yaptığını söyledi.

Sanat tarihiKartı aç
Q1695
AzimDil

Meraki, bir şeyi öyle bir özenle yapmak demektir ki sonunda içinde sizden bir şey kalır — yemek pişirmek, sofra kurmak, bir duvarı bitirmek. Bir işi tamamlamakla bir iz bırakmak arasındaki farktır.

Sözcük Yunancaya Türkçe merak’tan geçti ve kişinin yaptığı şeye kattığı ruha ya da yaratıcı enerjiye doğru kaydı. Yunanlar onu sanata değil sıradan işlere uygular — merakiyle dizilmiş bir tabak, onunla boyanmış bir oda. İma edilen şey sessizce zorlayıcıdır: Bir işi doğru yapıp yine de merakiyle yapmamak mümkündür ve siz dahil herkes farkı anlar.

GreekKartı aç
Q1711
MerakDil

Çin’in Jiangyong bölgesinde kadınlar Nüshu’yu geliştirdi — çoğunun resmî eğitimden uzak tutulduğu bir dönemde mektuplarda, şarkılarda ve işlemelerde kullanılan ince bir yazı.

Nüshu ‘kadın yazısı’ demektir. Hunan eyaletindeki Xiao Nehri vadisinde gelişti; kızlar ve kadınlar onu yeminli kız kardeş mektuplarında, düğün ağıtlarında ve kumaşın içinde taşınabilen şarkılarda kullandı. İnce, eğik karakterleri neredeyse dikiş gibi görünür; çünkü ömrünün büyük kısmı yelpazelere, küçük kitapçıklara ve işlemelere bağlıydı. Bir yazı sığınak olabilir: Kamusal dil size yer açmadığında duyguyu saklayacak bir yer.

NüshuKartı aç
Q1720
MerakSanat

Benin Bronzları; saray ritüelini, kraliyet gücünü, ticareti ve belleği pirinç ve bronzda kaydetti, müzeler onları vitrin nesnesine çevirmeden çok önce.

Birçok plaka bir zamanlar Benin City’deki kraliyet sarayına aitti; ataları onurlandırır ve saray hayatından sahneleri saklardı. 1897’deki Britanya askerî seferinden sonra binlerce nesne alındı. Bu yüzden bugün her güzel tanımın yanında daha sert bir tanım da durmak zorunda: Bu işler başyapıttır, ama aynı zamanda iade, onarım ve belleği kimin tutacağı üzerine süren bir tartışmanın kanıtıdır.

Kingdom of BeninKartı aç
Q1721
AzimSanat

1919’da kurulan Bauhaus, sanatı, zanaatı ve endüstriyel tasarımı yeniden birleştirmeye çalıştı; atölyeyi modern hayat için bir laboratuvara çevirdi.

Okulun ömrü kısa ve siyaseten hırpalanmıştı, ama sorusu kalıcı oldu: Ya bir sandalye, lamba, bina, afiş ve çaydanlık da bir tablo kadar ciddiye alınmayı hak ediyorsa? Dessau’da çelik, cam, tipografi, mobilya ve mimarlık tek bir konuşmaya dönüştü. Sonuç bazen sert denecek kadar temiz görünür; ama ilk dürtü cömertti — iyi biçim sıradan odalara girmeliydi.

BauhausKartı aç
Q1723
MerakSanat

Edvard Munch, Çığlık’ın birkaç sürümünü yaptı; aynı figüre ve göğe geri döndü, sanki kaygının kendisi tek bir denemeye sığmıyordu.

Munch buna yalnızca bağıran bir insan değil, doğadaki bir çığlık diyordu. Ayrım önemlidir. Figür bir portreden çok bir alıcıdır; fazla gürültülü hâle gelmiş bir dünyaya ayarlanmış bir beden. Motifi resimde, çizimde, pastelde ve baskıda yinelediği için tek bir imgeden çok, biçim vermeye çalıştığı bir basınç gibi hissedilir.

Edvard MunchKartı aç
Q1724
MerakSanat

Milo Venüsü 1821’de Louvre’a nadir bir Yunan özgünü olarak girdi; kırıklığı silinecek bir kusur değil, büyüsünün parçası oldu.

Heykel ideal güzelliğiyle ünlüdür, ama yokluğuyla da. Kayıp kollar her izleyiciyi pozu hayalinde tamamlamaya çağırır: elma tutuyor, kumaşı düzeltiyor, kalkana yaslanıyor, ulaşılamayan birine uzanıyor olabilir. Müzeler çoğu zaman anlamı sabitlemeye çalışır. Bu heykel, anlamının bir parçası eksik kaldığı için daha canlı oldu.

Venus de MiloKartı aç
Q1725
MerakSanat

2018’de Banksy’nin Girl with Balloon eseri, müzayededen saniyeler sonra çerçevesine gizlenmiş bir parçalayıcıdan geçti ve Love is in the Bin adlı işe dönüştü.

Numara işe yaradı çünkü nesneye az önce fiyat biçen odanın kendisine saldırıyordu. Ama piyasa saldırıyı içine aldı, onayladı, adlandırdı ve yeniden sattı. Daha keskin şaka burada. Yıkım eseri bitirmedi; hikâyesinin parçası oldu. Çağdaş sanat çoğu zaman çerçevenin işin parçası olup olmadığını sorar. Banksy çerçeveyi ısırttı.

BanksyKartı aç
Q1726
DinginlikMüzik

John Cage’in 4′33″ eseri, icracıdan bilinçli ses üretmemesini ister; öksürükleri, yağmuru, kıpırtıları ve odanın kendisini müziğe çevirir.

İlk seslendirilişte David Tudor piyanonun başına oturdu ve nota çalmadan üç bölümü işaretledi. Eser çoğu zaman sessiz diye anılır; tuzak da budur: Sessiz oda yoktur, yalnızca davetsiz ses vardır. Cage dikkati besteciden dinleyiciye taşıdı. Müzik başka bir yerden gelsin diye beklemeyi bıraktığınızda eser başlar.

John CageKartı aç
Q1728
MerakMüzik

Stravinsky’nin 1913 balesi Bahar Ayini, Paris’i sert ritmi ve köşeli hareketleriyle sarstı; isyan hikâyesi sonradan büyüdü, ama kopuş gerçekti.

Ünlü prömiyer efsaneye parlatılmıştır: neredeyse isyan, skandal, sandalyeler, öfke. Bunun bir kısmı anlatıla anlatıla büyüdü. Abartıya ihtiyaç duymayan şey ise müziğin gücüydü. Vurgular seyircinin beklemediği yere düşüyor, dansçılar süzülmek yerine yere vuruyor, bahar pastel bir yenilenme değil kurban olarak geliyordu. Modernizm çoğu zaman bedene eski ritmini kaybettirerek başlar.

Igor StravinskyKartı aç
Q1751
MerakMimarlık

Djenné Ulu Camii, güneşte kurutulmuş kerpiç tuğlalar ve çamur sıvayla yapılmıştır; bakım, yapının hayatının parçası hâline gelir.

Toprak mimarisi bazen kırılganlıkla karıştırılır. Djenné buna farklı cevap verir. Camisi ve eski kenti, yapıların kalıcılığa terk edilmediği, bakılması gereken bir iklimde kerpiç, sıva, ahşap ve yerel bilgiyi kullanır. Sonuç donmuş bir anıt değil, yaşayan bir sözleşmedir. Bazı mimariler, bir topluluk onlara dokunmayı sürdürdüğü için yaşar.

Great Mosque of DjennéKartı aç
Q1776
MerakMimarlık

Altıncı yüzyılda inşa edilen Ayasofya, pandantifleri, yarım kubbeleri, kemerleri ve ışığı kullanarak mimarlığın en etkili iç mekanlarından birini yarattı.

Ayasofya, hayran bırakmayı öğrenmiş mühendisliktir. Kubbesi kare ile daire, ağırlık ile ışık, taş ile hayal arasında kurulan yapısal bir konuşmaya dayanır. Yapı Bizans, Osmanlı ve modern tarih boyunca roller değiştirdi; yine de mekânsal mucize durur: çatı, üstünüzde yerleştirilmiş olmaktan çok havaya bırakılmış gibi görünür.

Hagia SophiaKartı aç
Q1780
MerakMimarlık

Elhamra ve Generalife; sulamayı, kanalları, havuzları ve bahçeleri kullanarak Nasri mimarisini manzara, iklim ve sesle bütünleştirir.

Elhamra suyu sonradan eklenmiş bir süs gibi görmez. Su hareketi düzenler, avluları serinletir, tavanları yansıtır, mekânı böler ve sessizliği duyulur kılar. Kanalları ve bahçeleri daha eski bir Endülüs sulama bilgisinin parçasıdır; ama insan ölçeğinde şiire inceltilmiştir. Saray, lüksü oran, gölge ve akan suyun sesi olarak anlar.

Alhambra and GeneralifeKartı aç
Q1788
AzimTicaret

Medici Bankası, Floransa’yı şekillendiren bir aile ağını finanse etmeye yardım etti; on beşinci yüzyıl Avrupa’sında krediyi, diplomasiyi, papalık işlerini ve sanat himayesini bir araya getirdi.

Medici hikayesi çoğu zaman tablolarla, saraylarla ve siyasetle anlatılır; ama odaların ışığını para açık tuttu. Bankanın şubeleri Floransa’yı Roma, Venedik, Brugge ve Londra gibi şehirlerle bağladı; değeri poliçeler, kredi ve güven üzerinden taşıdı. Başarısı himayeyi mümkün kıldı; çöküşü ise aile, siyaset ve risk aynı masaya oturduğunda finansın ne kadar açıkta kaldığını gösterdi.

Medici BankKartı aç
Q1798
MerakBiyografi

Bağdat doğumlu mimar ve Pritzker Ödülü’nü kazanan ilk kadın olan Zaha Hadid, resmi, geometriyi ve akışkan biçimleri kullanarak çağdaş mimarlığın dilini genişletti.

Hadid’in erken dönem çizimleri, tasarımdan sonra yapılan illüstrasyonlar değildi; düşünmenin parçasıydı. Soyutlamayı, parçalanmayı ve hareketi kullanarak, yazılımlar ve yükleniciler henüz kolayca takip edemeden binalar hayal etti. Daha sonra inşa edilen projeler, imkânsız görünen çizgilerin yalnızca üslup olmadığını kanıtladı. Bunlar, insanların kutuya daha az itaat eden mekânlarda nasıl hareket edebileceğine dair önerilerdi.

Zaha HadidKartı aç
Q1799
MerakMimarlık

Antoni Gaudí’nin Sagrada Familia’sı Gotik tutkuyu, doğal biçimleri, kurallı geometriyi ve zanaatı birleştirir; Gaudí’nin Doğuş cephesi ve kripti UNESCO tarafından tanınır.

Sagrada Familia tamamlanmamış olmasıyla ünlüdür; ama daha derin dersi bütünleştirmedir. Gaudí ağaçları, ışığı, yerçekimini, geometriyi ve adanmışlığı aynı problemin parçaları gibi inceledi. Sütunlar dallanır, yüzeyler semboller taşır ve yapı süse dönüşür; çünkü bina mühendisliği hayretten ayırmaz. Yalnızca yükselen değil, büyüyormuş gibi görünen bir bazilikadır.

Sagrada FamiliaKartı aç
Q1800
MerakMimarlık

Jørn Utzon’un Sydney Opera Evi, heykelsi tasarımı büyük mühendislik yenilikleriyle birleştirerek hem bir sahne sanatları merkezine hem de yirminci yüzyıl mimarlık ikonuna dönüştü.

Sydney Opera Evi başarılıdır; çünkü suyun üzerindeki bir nesneden fazlasıdır. Kabukları, perde açılmadan önce limana, gökyüzüne ve performans fikrine cevap verir. Utzon’un vizyonu ile Ove Arup’un mühendisliği, biçim ve inşaatı verimli biçimde tartıştırdı. Sonuç, bir kent enstrümanına dönüşen binadır: mimarlığın bir şehrin kendini duymasına yardım ettiği bir yer.

Sydney Opera HouseKartı aç
Q1858
MerakArkeoloji

Blombos Mağarası kazınmış aşıboyası, deniz kabuğu boncukları ve yaklaşık 100 bin yıllık aşıboyası işleme takımlarıyla karmaşık planlama ve simgesel malzeme pratiklerine kanıt sunar.

Güney Afrika mağarasında insanlar aşıboyası öğüttü, deniz kulağı kabuklarında karışım hazırladı, boncuk deldi ve yinelenen desenler kazıdı. Tek bir nesne savın tamamını taşımaz; fakat birlikte eylem dizileri, saklanan bilgi ve işaretlere gösterilen dikkati açığa çıkarırlar. Düşünce tarif, aşınma, düzen ve kalıcı olsun diye yapılmış izlerde dolaylı biçimde yaşar.

Blombos CaveKartı aç