Edebiyat: alıntılar, bilgiler ve düşünceler - 7. sayfa

Bu odada

Konunun yan yollarına sapın.

Kartlar hem konu hem ruh hâli üzerinden birbirine bağlanır. Aşağıdaki sırayı izleyin ya da arşivin komşu bir köşesine geçin.

27Azim

183Dinginlik

52Merak

Q0625

MerakTarih

Rosetta Taşı’nın önemi yaşından gelmez: Aynı fermanı üç ayrı yazıyla — hiyeroglif, Demotik ve Yunanca — taşıdığı için bilginlerin bu yazıları satır satır karşılaştırmasına olanak vermiştir.

1799’da Mısır’da Reşid (Rosetta) yakınlarında bulunan ve bugün British Museum’da sergilenen Rosetta Taşı, MÖ 196’da V. Ptolemaios onuruna yazılmış bir rahip fermanını taşır. Yunanca bölümü okunabildiği için anahtar oldu: Jean-François Champollion 1822’de hiyeroglifleri bu taş sayesinde çözdü ve üç bin yıllık Mısır yazısı yeniden okunur hâle geldi.

British MuseumKartı aç

Q0852

MerakEdebiyat

Shakespeare bugün hâlâ kullandığımız yüzlerce sözcük ve ifadeyi ortaya attı ya da yaygınlaştırdı.

‘Eyeball’, ‘lonely’, ‘swagger’, ‘gloomy’ ve ‘break the ice’ gibi sözcük ve deyimler ilk kez Shakespeare’de yazıya geçti. İster onları icat etmiş olsun ister sokak dilini kaydetmiş olsun, oyunları yüzlerce gündelik İngilizce ifadenin elimizdeki en eski kaydıdır.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0853

MerakEdebiyat

Murasaki Shikibu’nun Japonya’da MS 1000 dolaylarında yazdığı ‘Genji’nin Hikâyesi’, sık sık dünyanın ilk romanı olarak anılır.

Murasaki Shikibu, Heian dönemi imparatorluk sarayında yaşayan bir kadındı; Avrupa romanı biçimlenmeden yüzyıllar önce yazdı. ‘Genji’nin Hikâyesi’ arzu, statü, hafıza ve saray hayatını bugün bile modern duyulan bir içtenlikle izler. Edebiyat tarihindeki yeri tartışılır; ama iddiası tartışılmaz: İç dünyayı, epik dikkat gerektirecek kadar geniş bir alan olarak görür.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0854

MerakEdebiyat

Mary Shelley, Frankenstein’a yaklaşık 18 yaşında başladı ve kitap 20 yaşındayken yayımlandı.

Frankenstein, 1816’da Cenevre Gölü yakınındaki ünlü buluşmada Percy Shelley, Lord Byron ve diğerleriyle yapılan hayalet hikâyesi yazma meydan okumasından doğdu. Mary Shelley bu kıvılcımı yaratma, sorumluluk ve yalnızlık üzerine bir romana dönüştürdü.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0855

MerakEdebiyat

Agatha Christie, milyarlarca kopya satışıyla tüm zamanların en çok satan kurmaca yazarları arasındadır.

Christie’nin dedektif romanları, 100’den fazla dile çevrilerek tahminen iki milyar kopya sattı — bu rakamları genellikle yalnızca Shakespeare ve İncil aşar. ‘And Then There Were None’ (Ölüm Sessiz Geldi) çoğu zaman tüm zamanların en çok satan polisiye romanı olarak anılır.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0856

MerakEdebiyat

J.R.R. Tolkien diller icat etti ve Orta Dünya’yı kısmen bu dillerin canlı hissedebileceği bir dünya olarak kurdu.

Tolkien bir filologdu; dillerin nasıl büyüdüğünü, kırıldığını, ödünç aldığını ve hatırladığını duymak üzere yetişmişti. Orta Dünya’nın derinliği, adlarının, şarkılarının ve halklarının dilsel bir soya sahipmiş gibi durmasından gelir. Kurmaca dünya yaşlı hisseder; çünkü kelimelerinin kökleri vardır.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0857

MerakEdebiyat

George Orwell’ın 1984’ü Big Brother, doublethink ve Orwellian gibi terimler kazandırarak sonraki kuşaklara gözetim ve kontrol için bir sözlük verdi.

1984’ün gücü yalnızca olay örgüsünde değil, sözcük dağarında: Romandan gelen kelimeler bugün çok farklı siyasi ortamlarda propagandayı, gözetimi ve çifte düşünceyi adlandırmaya yardım ediyor. Bir hikâye, tehlikeyi fark etmenin araçları olarak kendinden uzun yaşayabilir.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0858

MerakEdebiyat

Arthur Conan Doyle Sherlock Holmes’u öldürdü; ama okur talebi ve baskısı dedektifin geri dönmesine yardım etti.

Doyle Holmes’tan kurtulmak istiyordu; ama dedektif çoktan kamusal bir takıntıya dönüşmüştü. Okurlar yas tuttu, protesto etti ve geri dönüşünü istedi. Bu olay, kurmaca kişilerin toplumsal olarak gerçek hâle gelebileceğini gösterir: Bir hikâye kamusal hayal gücüne girdiğinde, yazar onun sonraki hayatını artık tek başına yönetemez.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0859

MerakEdebiyat

Jane Austen’ın romanları ilk olarak anonim ya da yalnızca “Bir Hanım” imzasıyla yayımlandı; dönemindeki yazarlık üzerindeki cinsiyet sınırlarını yansıtıyordu.

Austen’ın ilk kitapları modern okurun beklediği gibi adını taşımaz; ‘Bir Hanım tarafından’ ifadesi hem saygınlığı hem sınırı işaret eder. Anonimlik eseri küçültmedi. Tam tersine, bir kadın yazarın zekâsının kamusal alanda konuşabilmesi için geçmesi gereken toplumsal kapıyı görünür kıldı.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0860

MerakEdebiyat

Brontë kardeşler ilk olarak Currer, Ellis ve Acton Bell gibi erkek çağrışımlı adlarla yayımlandı.

Charlotte, Emily ve Anne Brontë ilk kez Currer, Ellis ve Acton Bell adlarıyla yayımlandı — eserlerinin, kadın yazarlara ayrılmış önyargı olmadan değerlendirilmesi için seçilmiş, erkeksi çağrışımlı adlar. ‘Jane Eyre’ ve ‘Uğultulu Tepeler’, yazarlarının kardeş olduğu bilinmeden dünyaya ulaştı.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0861

MerakEdebiyat

Franz Kafka, ölümünden sonra yayımlanmamış el yazmalarını yakmasını arkadaşından istedi.

Kafka, yayımlanmamış eserlerinin yok edilmesini istemişti; fakat Max Brod bu isteği görmezden geldi ve el yazmalarını yayıma hazırladı. Bu ihanet mi kurtarma mı tartışmalı karar olmasa, Dava ve Şato gibi romanlar okura ulaşmayabilirdi.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0862

DinginlikEdebiyat

Emily Dickinson yaklaşık 1.800 şiir yazdı, ama yaşamı boyunca yalnızca birkaçını yayımladı.

Dickinson’ın şiirleri ölümünden sonra elde dikilmiş küçük defterler ve dağınık sayfalar hâlinde bulundu. İlk editörler noktalama ve sözcükleri değiştirdi; sonraki baskılar onun çarpıcı tirelerini, yarım kafiyelerini ve yoğun gücünü daha çok geri getirdi.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0863

AzimEdebiyat

Hemingway’in ‘buzdağı teorisi’, bir hikâyenin en derin anlamının yüzeyin altında kalması gerektiğini savunuyordu.

Hemingway, bir yazarın hikâyenin çoğunu su altında bırakması gerektiğini savundu: Yalnızca yüzeyi söyle, asıl ağırlığı anlatmak yerine hissettir. Buzdağı gibi, sekizde yedisi görünmez kalır — okur asla açıkça söylenmeyeni sezer; düzyazıya gücünü veren de tam olarak budur.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0864

MerakEdebiyat

Gılgamış Destanı, hayatta kalan en eski edebi eserler arasındadır; dostluğu, kederi ve ölümlülüğü eski Mezopotamya’dan taşır.

Kil tabletler üzerine çivi yazısıyla yazılan Gılgamış Destanı; iktidarı, dostluğu, kederi ve ölüm korkusunu binlerce yıl öteye taşır. Uzaklığı gücünün parçasıdır: Eski Mezopotamya’dan gelen bir ses, birini kaybetmenin ve hayatın ne için yaşandığını sormanın ne demek olduğunu hâlâ bilir.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0865

MerakEdebiyat

Cervantes’in ‘Don Kişot’u (1605), çoğu zaman ilk modern roman diye anılır.

İki bölüm hâlinde yayımlanan (1605 ve 1615) Cervantes’in, hayalperest bir şövalye ile ayakları yere basan yaverini anlatan eseri, dönemin kahramanlık romanslarından koparak öz farkındalıklı, tümüyle insani karakterler sundu. Sıkça ilk modern roman sayılır — ve İncil’den sonra en çok çevrilen kitaplardan biridir.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0866

MerakEdebiyat

Dickens’ın romanlarının çoğu önce aylık bölümler hâlinde yayımlandı; her bölüm okurları bağlı tutacak şekilde bitti.

Dickens romanlarının çoğunu ucuz aylık tefrikalar hâlinde yayımladı; tıpkı modern bir dizi gibi gerilim kurardı. ‘The Old Curiosity Shop’ doruğuna yaklaşırken, Amerikalı okurların New York rıhtımına doluşup gelen gemilere ‘Küçük Nell öldü mü?’ diye seslendiği anlatılır.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0867

AzimEdebiyat

Dr. Seuss’un Green Eggs and Ham’i, küçük bir kelime dağarcığını eğlenceli yapma meydan okumasından sonra yalnızca 50 farklı kelimeyle yazdığı anlatılır.

Kitabın kısıtı onun motoruna dönüştü: Tekrar, kafiye ve varyasyon elli kelimeyi cılız değil, canlı hissettirdi. Sınırlar icadı engellemek yerine keskinleştirebilir — yaratıcılık çoğu zaman kutu küçüldüğünde başlar.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0868

MerakEdebiyat

Edgar Allan Poe’nun akıl yürütme hikâyeleri, Sherlock Holmes’tan önce dedektif türünün temellerini attı.

Poe bu öykülere “akıl yürütme hikâyeleri” diyordu. C. Auguste Dupin karakteriyle Sherlock Holmes’tan önce dedektif edebiyatının birçok alışkanlığını kurdu: parlak yabancı, keskin gözlem ve göz önünde saklanan çözüm.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0869

MerakEdebiyat

Marcel Proust’un ‘Kayıp Zamanın İzinde’si, bir milyon kelimeyi aşan uzunluğuyla şimdiye kadarki en uzun romanlardan biridir.

Ünlü hafıza tetikleyicisi çaya batırılmış bir madeleine kekidir; burada hafıza basit bir kayıt gibi işlemez. Proust tek bir tadı kapıya dönüştürür: beden, zihin açıklamayı bitirmeden önce hatırlar.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0870

DinginlikEdebiyat

Geleneksel Japon haikusu, çoğu zaman doğadan tek bir anı üç kısa dizede yoğunlaştırır; klasik düzen 5-7-5 ses birimidir.

Haiku, 17. yüzyıl Japonya’sında Matsuo Bashō gibi ustalarla olgunlaştı. Klasik biçimde mevsimi çağıran bir sözcük (kigo) ve düşünceyi ikiye ayıran kısa bir duraklama bulunur. İyi bir haiku açıklama yapmaz; bir ânı öyle keskin gösterir ki okur onu neredeyse görür.

Japanese poetic traditionKartı aç

Q0871

MerakEdebiyat

Herman Melville’in ‘Moby-Dick’i ünlü ‘Bana İsmail de’ cümlesiyle açılır.

“Bana İsmail de” basit görünür; ama daha ilk anda mesafe kurar: anlatıcı bir ad verirken geçmişini saklar. Moby-Dick Melville’in yaşamında büyük başarı kazanmadı; bugünkü ünü çok daha sonra yükseldi.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0872

MerakEdebiyat

Shakespeare ve Cervantes’in ölümü Nisan 1616 ile anılır; fakat İngiltere ve İspanya o sırada farklı takvimler kullanıyordu.

Cervantes Gregoryen takvim kullanan İspanya’da, Shakespeare ise Jülyen takvim kullanan İngiltere’de öldü. Geleneksel tarihler neredeyse aynı görünür; ama takvim sistemleri bu güzel tesadüfü ilk bakıştaki kadar basit olmaktan çıkarır.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0873

MerakEdebiyat

Bram Stoker’ın ‘Dracula’sı; mektuplar, günlükler, gemi kayıtları ve gazete kupürleriyle anlatılan bir romandır.

Roman, korkuyu doğrudan anlatmak yerine belge parçalarıyla kurar: günlükler, mektuplar, telgraflar, gemi kayıtları ve gazete haberleri. Bu biçim, imkânsız görünen vampir hikâyesini sanki arkasında dosya, tarih ve tanık bırakmış gerçek bir olay gibi hissettirir.

Edebiyat tarihiKartı aç

Q0874

AzimEdebiyat

J.K. Rowling’in ilk Harry Potter kitabı, başarıya ulaşmadan önce çok sayıda yayınevi tarafından reddedildi.

İlk Harry Potter dosyası Bloomsbury kabul etmeden önce defalarca reddedildi. Hikâye çoğu zaman salt şans gibi anlatılır; oysa ısrarı, yeniden çalışmayı, doğru zamanı ve genç bir okurun heyecanına kulak veren bir yayınevini de gösterir.

Edebiyat tarihiKartı aç