Ikigai DailyBilim, sanat, doğa, dil
Bilim, sanat, doğa ve dilden fikirler ve keşifler.
Editörün notu
Kanıta dayanan, ölçeği değiştiren ve tanıdık olmayan konuları anlaşılır kılan anlatılar için seçildi.
Q0211Nelson Mandela, apartheid’e karşı çıktığı için 27 yıl hapis yattı; sonra 1990’da özgürlüğüne kavuştu ve 1994’te Güney Afrika’nın ilk siyah cumhurbaşkanı oldu.
Q0212Tarih nadiren düz bir çizgide ilerler. İlerleme; kaza, geri dönüş ve istenmeyen sonuçlarla iç içe gelir — bir yürüyüşten çok, karmakarışık bir örgü.
Q0213Gündelik şeyler gizli tarihler taşır — onları icat eden, ticaretini yapan, çıkaran ve taşıyan insanlar. Yakından bakarsan, sıradan bir nesne koca bir dünyaya açılır.
Q0215Eski Mısırlılar, on iki 30 günlük ay ve fazladan beş günden oluşan 365 günlük bir güneş takvimi kullandı — binlerce yıl önce, şaşırtıcı ölçüde modern bir yapı.
Q0216İlk gerçek sikkeler, Batı Anadolu’daki Lidya’da yaklaşık MÖ 7. yüzyılda basıldı — ticareti dönüştüren, standartlaştırılmış madenî para.
Q0217Atina demokrasisi yurttaşların doğrudan oy vermesine izin verdi — ama ‘yurttaş’ kavramı kadınları, köleleri ve yabancıları dışladı; böylece gerçekte yalnızca bir azınlık katıldı.
Q0218Pers Kral Yolu, ulakların bir imparatorluğu aylarla değil günlerle kat etmesini sağladı — bilginin, en az ordular kadar gücü hareket ettirdiğine dair erken bir ders.
Q0219Qin Shi Huang’ın kısa ömürlü hanedanı, rakip bölgesel sistemlerin yerine merkezileşmiş bir imparatorluk kurdu. Standart yazı, para, ağırlık ve ölçüler; verginin, ticaretin, hukukun ve yönetimin yeni birleşmiş Çin’de işlemesini sağladı.
Q0220Xi’an yakınlarına gömülen ve binlerce gerçek boyutta kilden askerden oluşan Terracotta Ordusu, Çin’in ilk imparatoru Qin Shi Huang’ı ölümünde korumak için yapıldı.
Q0221Kanlı bir savaşın ardından imparator Ashoka, Hindistan’daki imparatorluğu boyunca kayalara fermanlar kazıttı; hoşgörü ve şiddetsizliğe çağırdı — taşa işlenmiş ahlaki mesajlar.
Q0222Çöl mağaralarında saklanan ve 1947’den itibaren bulunan Ölü Deniz Parşömenleri, iki bin yılı aşkın Yahudi metinlerini korudu; bilinen en eski İncil elyazmaları da bunların arasında.
Q0223Latince, Roma’dan sonra da yaşadı; hukukta, bilimde, tıpta ve Kilise’de varlığını sürdürdü ve Fransızca, İspanyolca, İtalyanca ile diğer Roman dillerine evrildi.
Q0224Bizanslı yazıcılar, antik Yunan eserlerini yüzyıllarca kopyalayıp korudu. Onların sabırlı emeği olmasaydı, klasik felsefe ve bilimin çoğu kaybolurdu.
Q0225Bağdat’ın Bilgelik Evi, Yunan, Fars ve Hint eserlerini çevirmek ve matematik ile astronomiyi ilerletmek için bilginleri bir araya getirdi — İslam’ın Altın Çağı’nın bir feneri.
Q0226İbn Sina’nın ‘Tıbbın Kanunu’ (yaklaşık 1025), tıp bilgisini öyle iyi düzenledi ki yaklaşık altı yüz yıl boyunca Avrupa ve İslam okullarında okutuldu.
Q02271324’te Mali hükümdarı Mansa Musa, altınla öyle yüklü bir hac yolculuğu yaptı ki yol boyunca ekonomileri değiştirdi — hayret verici bir servet gösterisi.
Q022814.–16. yüzyıllarda Timbuktu bir ticaret ve ilim merkeziydi; kütüphaneleri inanç, hukuk ve bilim üzerine on binlerce elyazması barındırıyordu.
Q0229İnkalar, And Dağları’ndaki imparatorluklarını 30.000 km’yi (19.000 mil) aşan yollarla bağladı — dağların içinden geçen köprüler, tüneller ve merdivenler — hem de tekerlek ya da at olmadan.
Q0230Mayalar, Avrupalılar gelmeden yüzyıllar önce eksiksiz bir yazı sistemi ve dikkat çekici doğrulukta takvimler kurdu — taşa kazınmış gelişmiş bir astronomi.
Q0231Polinezyalı denizciler, kanolarla açık Pasifik’te binlerce kilometre yol aldı; yıldızları, dalgaları, rüzgârları ve kuşları okudular — ezberlenmiş, yaşayan bir bilim olarak seyir.
Q02331215 tarihli Magna Carta, Kral John ile isyancı baronlar arasında bir ateşkesti, bir haklar bildirgesi değil — ama sonraki çağlar onda, iktidarı sınırlama fikrinin tohumunu okudu.
Q02341347–1351 arasında Kara Ölüm, Avrupa nüfusunun üçte biri ile yarısını öldürmüş olabilir — kayıtlı tarihin en ölümcül felaketlerinden biri.
Q0236Reform, kısmen matbaanın broşürleri ucuzlatması sayesinde hızla yayıldı: Luther’in fikirleri, yetkililer yanıt veremeden binlerce kişiye ulaştı.
Q02371492’den sonra Kolomb Mübadelesi; ekinleri, hayvanları, insanları ve hastalıkları yarım küreler arasında taşıdı. Beslenme düzenlerini, nüfusları ve bütün ekosistemleri yeniden biçimlendirdi.
