Merak: Yakından bakınca dünya daha tuhaf. - 31. sayfa

Editörün notu

Açık oda

Merak, tanıdık olan yerinden biraz oynadığında başlar. Bu seçki; bildiğimizi sandığımız şeylere yeniden bakmanın yararlı şaşkınlığını bulmak için bilim, sanat, dil ve tarih arasında dolaşır.

Q1322

MerakBilim

Dünya yüzeyinde uzaya en yakın nokta Everest değil, Ekvador’daki Chimborazo Dağı’dır.

Everest deniz seviyesinden en yüksek noktadır; ama Dünya kusursuz bir küre değildir — ekvatorda şişkindir. Chimborazo neredeyse tam o şişkinlikte, ekvatorun bir derece güneyinde yer alır; bu yüzden zirvesi deniz seviyesine göre Everest’ten 2.500 metreden (8.200 ft) fazla alçak olsa da, gezegenin merkezinden yaklaşık 2 kilometre (1,2 mil) daha uzaktadır. Dünya’nın merkezinden ölçüldüğünde, zirvesi uzaya en yakın katı zemindir.

Ikigai DailyKartı aç

Q1323

MerakBilim

Sahra, yalnızca 6.000 yıl önce göllerle bezeli yeşil bir savanaydı.

‘Afrika Nemli Dönemi’ boyunca binlerce yıl, Dünya’nın yörüngesindeki değişimler muson yağmurlarını kuzeye taşıdı ve bugünün en büyük sıcak çölünü savanaya çevirdi. Bölgedeki kaya resimleri, şimdi kum altında kalan göl ve nehirlerin yanında sığır güden ve yüzen insanları gösterir. Yeşillenme, iklim yavaşça kuruyunca birkaç bin yıl önce sona erdi — çöllerin bile kalıcı hâller değil, birer dönem olduğunun hatırlatması.

Ikigai DailyKartı aç

Q1324

MerakBilim

Vombatlar, küp biçiminde dışkı üreten bilinen tek hayvandır.

Bu, yuva kazan Avustralya keseli memelileri, geride küçük küpler bırakır — gecede yüz taneye kadar — ve bilim insanları bunun nasıl olduğunu yıllarca merak etti. 2019 tarihli bir çalışma yanıtı vombatın uzun bağırsağında buldu: Bağırsak duvarları düzensizce esneyerek yumuşak atığı, kurumadan önce düz kenarlı bloklara şekillendiriyor. Olası amaç pratiktir: Küpler yuvarlanıp gitmez, böylece vombat onları üst üste dizip bölgesini işaretleyebilir.

Ikigai DailyKartı aç

Q1325

MerakBilim

Flamingolar pembe doğmaz — onları pembeleştiren, yedikleridir.

Flamingo yavruları gri çıkar. Ünlü renkleri, sudan süzdükleri yosun ve küçük kabuklulardaki karotenoid adı verilen pigmentlerden gelir — havuçları turuncu yapan bileşiklerle aynı aileden. Bir flamingonun beslenmesi tam anlamıyla tüylerine yansır; yanlış beslenen tutsak bir kuş yavaşça beyaza solar. En yalın anlamıyla, tükettiğinizle renklenirsiniz.

Ikigai DailyKartı aç

Q1327

MerakTeknoloji

Nintendo, otomobil sanayisinden eskidir — 1889’da oyun kâğıdı yapmak için kuruldu.

Video oyunlarından çok önce, Fusajiro Yamauchi 1889’da Kyoto’da elde yapılmış ‘hanafuda’ çiçek kartları satan küçük bir dükkân açtı. Nintendo onlarca yıl oyun kâğıdı üretti; 1970’lerde geleceğini elektronik oyunlarda bulmadan önce taksicilik, hazır pirinç ve aşk otelleriyle de uğraştı. Bugün hâlâ Japonya’da oyun kâğıdı basıyor — doğduğu sanayilerin çoğundan sessizce daha uzun yaşamış bir şirket.

Ikigai DailyKartı aç

Q1328

MerakTeknoloji

Balonlu naylon ilk olarak 1957’de dokulu duvar kâğıdı olarak icat edildi.

İki mühendis, iki duş perdesini birbirine yapıştırıp aralarına baloncuklar hâlinde hava hapsetti; bunu şık, üç boyutlu bir duvar kâğıdı olarak satmayı umuyorlardı. Tutmadı. Ardından sera yalıtımı diye pazarlamaya çalıştılar — o da tutmadı. Ancak IBM narin bilgisayarlarını sevk etmeye başlayınca asıl işi belirdi: koruyucu ambalaj. Bir ürün, tasarlandığı her işte başarısız olup yine de kimsenin hayal etmediği bir şeyde vazgeçilmez olabilir.

Ikigai DailyKartı aç

Q1329

MerakBilim

Havuçlar, tanıdık turuncu olanlar ortaya çıkmadan çok önce mor ve sarıydı.

Bin yıldan fazla önce İran ve çevresinde yetiştirilen en eski kültür havuçları mor ve sarıydı. Varsayılan saydığımız turuncu havuç çok daha sonra, 16.–17. yüzyıllarda Hollanda’da ıslah edildi ve ancak o zaman dünyaya yayıldı. Bir sebzenin ‘normal’ rengi, doğanın değişmez gerçeği değil, oldukça yeni bir insan tercihi olabilir.

Ikigai DailyKartı aç

Q1330

MerakTarih

İskoçya’nın resmî ulusal hayvanı tek boynuzlu attır (unicorn).

En az 1400’lerden beri, ortaçağ mitolojisinde saflığın, bağımsızlığın ve evcilleştirilemez gücün simgesi olan unicorn, İskoçya’nın hanedan armasının bir öğesidir ve kraliyet armasında hâlâ zincirli olarak görünür. Zincirin, ancak bir kralın dizginleyebileceği kadar vahşi bir gücü simgelediği söylenir. Bir ulus, değer verdiği şeyi temsil etmesi için bilinçli biçimde var olmayan bir yaratığı seçti.

Ikigai DailyKartı aç

Q1331

MerakBilim

Bazı tatlısu kaplumbağaları, kloakları aracılığıyla sudan oksijen alabilir.

Bazı tatlısu kaplumbağalarında, kuyruğa yakın kloak bölgesinde kan damarlarınca zengin dokular bulunur; bu dokular oksijeni doğrudan sudan alabilir. Bu ‘kloakal solunum’, birkaç türün kış boyunca aylarca, hava almak için hiç yüzeye çıkmadan su altında kalmasını sağlar. Evrimin daha sıra dışı çözümlerinden biridir: klasik anlamda nefes almadan oksijen almanın bir yolu.

Ikigai DailyKartı aç

Q1332

MerakBilim

Olası satranç oyunlarının sayısı, gözlemlenebilir evrendeki atom sayısından fazladır.

Farklı satranç oyunlarının sayısı yaklaşık 10 üzeri 120 olarak tahmin edilir — ‘Shannon sayısı’ — oysa gözlemlenebilir evrende tahminen 10 üzeri 80 atom vardır. Yani tek bir tahta tahtanın içinde saklı olasılıklar, koca fiziksel evreni katbekat aşar. 32 taş ve 64 kareli bir oyun, gerçekliğin yapı taşlarından daha çok dallanan gelecek barındırır.

Ikigai DailyKartı aç

Q1333

MerakBilim

İzlanda, Dünya’da neredeyse hiç sivrisinek olmayan ender yerleşim yerlerinden biridir.

Sivrisinekler Kutup dahil hemen her kara parçasında yaşar — ama İzlanda’da neredeyse hiç yoktur. Önde gelen açıklama istikrarsız iklimidir: İzlanda’nın gölcükleri öngörülemez biçimde donup çözülür ve sivrisinek larvaları bu ani gelgitler boyunca yaşam döngülerini güvenilir biçimde tamamlayamaz. Daha soğuk komşu yerlerde sivrisinek vardır; onları uzak tutan, İzlanda’nın kendine has donma ritmidir. Bazen kimin hayatta kalacağına sertlik değil, zamanlama karar verir.

Ikigai DailyKartı aç

Q1334

MerakBilim

Bir sinekkuşu geriye doğru uçabilir; kalbi dakikada 1.000’den fazla kez atabilir.

Sinekkuşları havada gerçekten asılı kalabilen ve geriye doğru uçabilen tek kuşlardır; kanatlarını saniyede 80 kez, sekiz çizer gibi hareket ettirirler. Bunun bedeli şaşırtıcı miktarda enerjidir: Kalpleri dakikada 1.000 atışı aşabilir ve geceyi atlatmak için bedenlerini neredeyse durma noktasına getiren derin, soğuk bir uyuşukluğa geçerler. Bütün yaşamlarını, bir bedenin dayanabileceği sınırda geçirirler.

Ikigai DailyKartı aç

Q1335

MerakTarih

Edinburgh Hayvanat Bahçesi’ndeki bir kral pengueni şövalye ilan edildi ve Norveç Kraliyet Muhafızları’nda gerçek bir rütbe taşıyor.

1972’den beri Norveç Kraliyet Muhafızları bir kral pengueni maskot olarak sahiplenir ve kuşu, tören ziyaretlerinde yıllar içinde terfi ettirir. Şu anki temsilci Sir Nils Olav III, 2008’de kraliyet onayıyla şövalye ilan edildi ve o zamandan beri Tümgeneralliğe yükseldi. Bir penguen soyu boyunca aktarılan gelenek hem sevecen hem tümüyle resmîdir — askerler gerçekten geçit töreni yapıp onu selamlar.

1377’de Kore’de basılan Jikji, günümüze ulaşan en eski metal hareketli harf baskı kitaptır. Gutenberg Avrupa’yı dönüştürdü; ama metal harfli baskının dünya tarihi daha eski, daha geniş ve Kore’yi merkeze alan bir hikâyedir.

Ikigai DailyKartı aç

Q1346

MerakBilim

Baykal Gölü, dünyanın en eski ve en derin tatlı su gölüdür.

Sibirya’daki bu rift gölü yaklaşık 25 milyon yıllıktır ve Dünya’nın donmamış tatlı suyunun büyük bir kısmını barındırır. Bir gölden çok, yaşayan bir jeolojik arşiv gibidir; canlıları ve tortuları derin zamanı saklar.

Ikigai DailyKartı aç

Başka bir odaya geçinAzimBir kez daha denemek için.