Azim: Sürdürülebilir emek üzerine fikirler. - 24. sayfa

Editörün notu

Azim

Emek, toparlanma ve sürdürülebilir çalışma üzerine pratik bakış açıları için seçildi.

Q2075

AzimEdebiyat

Yüzleşilen her şey değiştirilemez; ama yüzleşilmeden hiçbir şey değiştirilemez.

Cümle bugün tek başına dolaşıyor; afişlerde, konuşmaların sonunda. Oysa Baldwin bunu 1962’de bir gazetenin kitap ekindeki denemesinde yazdı ve romancılardan söz ediyordu: Kendi kuşağının yazarlarının, içinde yaşadıkları ülkeye bakmaktan kaçındığını söylüyordu. Cümleyi bir menteşe gibi kurmuş: ‘Her şey’ ikinci yarıda ‘hiçbir şey’e dönüyor, fiiller yer değiştiriyor. İçindeki söz bilerek küçük tutulmuş: Yüzleşmek hiçbir şeyi garanti etmez, ama onsuz da hiçbir şey olmaz.

James Baldwin, ‘As Much Truth As One Can Bear’ (1962)Kartı aç

Q2076

AzimEdebiyat

Kapitalizmin içinde yaşıyoruz, gücü kaçınılmaz görünüyor — ama bir zamanlar kralların kutsal hakkı da öyle görünüyordu.

Le Guin seksen beş yaşındaydı; Amerikan edebiyatına katkı ödülünü almak için sahneye çıkmış, mikrofon başındaki birkaç dakikasını kendisini ödüllendiren sektörü eleştirmeye ayırmıştı. Yayıncıların kitabı bir mal gibi sattığını, yazarların da buna göz yumduğunu söyledi. Ardından bu cümle geldi ve altındaki asıl sav: Kalıcı görünen her düzen bir zamanlar doğanın kendi düzeni diye savunuldu; hepsini de tartışılabilecek insanlar kurmuştu.

Ursula K. Le Guin, National Book Awards speech (2014)Kartı aç

Q2077

AzimTarih

Aslanların kendi tarihçileri olana dek, av hikâyesi hep avcıyı yüceltecek.

Achebe bunu kendi bulduğu bir söz olarak değil, devraldığı bir atasözü olarak aktarır ve neden romancı olduğunu anlatırken kullanır. Afrikalıların bir başkasının macerasında dekor gibi göründüğü kitaplarla büyümüştü. 1958’de yayımlanan ‘Parçalanma’ onun cevabıdır: İçeriden anlatılan bir İbo köyü; kavgaları, mahkemeleri ve tanrıları, bir Avrupa romanının kendi dünyasına verdiği ağırlıkla anlatılır.

Chinua Achebe, The Paris ReviewKartı aç

Q2080

DinginlikEdebiyat

Cehennemin ortasında cehennem olmayan kim ve ne varsa, onu aramayı ve tanımayı öğren; sonra onu yaşat, ona yer aç.

Bunlar, Marco Polo’nun yaşlanan Kubilay Han’a elli beş hayalî kenti anlattığı kitabın son satırlarıdır. Konuşulan cehennem başka bir yerde ya da ileride değildir; Polo’ya göre birlikte yaşayarak kurduğumuz cehennemdir ve ondan çıkmanın yalnızca iki yolu vardır. Birincisi, onu fark etmeyi bırakmak. İkincisi ise budur: Sürekli dikkat ister ve karşılığında hiçbir teselli vermez.

Italo Calvino, Invisible Cities (1972)Kartı aç

Q2081

AzimEdebiyat

Söyle bana, bu tek vahşi ve değerli hayatınla ne yapmayı düşünüyorsun?

Soru çoğunlukla tek başına alıntılanır ve bir başarı çağrısı gibi duyulur. Oysa şiirde, tek bir çekirgeyi izlemekle geçen on iki dingin dizenin ardından gelir: Çenesinin iki yana kayışı, kocaman ve karmaşık gözleri, Oliver’ın avucundan aldığı şeker. Oliver sabahları cebinde defteriyle Provincetown ormanlarında yürürdü. Sorunun gücü, kendisinden önce gelen o dikkatten geliyor.

Mary Oliver, ‘The Summer Day’, House of Light (1990)Kartı aç

Q2083

AzimEdebiyat

Günlerimizi nasıl geçiriyorsak, hayatımızı da öyle geçiriyoruz.

Cümlenin nadiren birlikte alıntılanan bir devamı var: ‘Bu saatle, sonrakiyle ne yapıyorsak, yaptığımız şey odur.’ Dillard kaderden değil, çizelgelerden söz ediyor. Ona göre program, günleri yakalamak için kurulan bir ağdır; içine tırmandığın bir iskele, böylece iş canın istese de istemese de olur. Kitabı, manzarasını bantla kapattığı briket duvarlı bir çalışma odasında yazdı.

Annie Dillard, The Writing Life (1989)Kartı aç

Q2084

AzimEdebiyat

Ömürde bir kez, uzun zamandır beklenen adalet dalgası kabarabilir; umutla tarih o zaman aynı kafiyeye düşer.

Heaney bu koro bölümünü, 1990’da sahnelenen Sophokles uyarlaması için yazdı; Kuzey İrlanda hâlâ kendi içinde savaş hâlindeydi. İnsanların unuttuğu asıl dizeler hemen öncesindekiler: ‘Tarih der ki, mezarın bu yakasında umut etme.’ Ünlü yarının anlamı, ancak bu reddedişin yanında doğuyor. Siyasetçiler o günden beri hep umutlu kısmı alıntılıyor; Heaney ise dizelerinin bu kolay ödünç alınışından hep rahatsızdı.

Seamus Heaney, The Cure at Troy (1990)Kartı aç

Q2089

AzimEdebiyat

Değiştirmelisin yaşamını.

Şiir bir müzedeki kırık heykeli anlatır: Başı yok, kolları yok, bakışlarını karşılayacak gözleri yok. Rilke on üç dize boyunca taşın yine de baktığını, kısılmış bir lamba gibi içeriden yandığını savunur; sonra hiçbir hazırlık yapmadan son dize anlatmayı bırakıp emir verir. Şiiri, heykeltıraş Rodin’in yanında iki yıl sekreterlik yaptıktan sonra yazdı. Rodin ona hayvanat bahçesine gidip bir hayvana, onu gerçekten görene kadar bakmasını söylemişti.

Rainer Maria Rilke, ‘Archaic Torso of Apollo’ (1908)Kartı aç

Q2091

AzimEdebiyat

‘Bunu anlatabilir misiniz?’ Ben de dedim ki: ‘Anlatabilirim.’

Ahmatova, oğlundan haber alabilmek için Leningrad’da bir hapishanenin önündeki kuyruklarda on yedi ay bekledi. Bir gün dudakları morarmış bir kadın onu tanıdı, eğilip bu soruyu fısıldadı; o kuyruklarda herkes fısıldardı. Bu kısa konuşma, terör yıllarını anlatan ‘Requiem’ şiir dizisinin önsözü oldu. Şiir yıllarca yalnızca birkaç güvenilir dostun belleğinde yaşadı; ele geçecek bir sayfa olmasın diye onu ezberlediler.

Anna Akhmatova, ‘Instead of a Preface’, Requiem (1957)Kartı aç

Q2097

AzimSağlık

Kendime bakmak şımarıklık değil, kendimi korumaktır; bu da siyasi bir savaş eylemidir.

Lorde bunu karaciğer kanseriyle yaşarken tuttuğu günlüklere yazdı; altı yıl önce meme kanserini atlatmıştı. İkinci bir ameliyatı reddediyor, kalan zamanını nasıl geçireceğine karar veriyordu. Cümle o günden beri banyo ürünlerine, iyi yaşam takvimlerine basıldı; bu da anlamını tersine çevirdi. Lorde kendinize bir ödül vermenizi önermiyordu. Dünyanın kaybetmeye razı olduğu bir bedenin, hayatta kalmak için siyasi bir gerekçesi olduğunu söylüyordu.

Audre Lorde, A Burst of Light (1988)Kartı aç

Q2101

AzimFelsefe

Sevmeyi seçtiğimiz anda tahakküme, baskıya karşı yürümeye başlarız.

Gloria Jean Watkins olarak doğdu; büyük büyükannesinin adıyla yazdı ve bu adı bilerek küçük harfle kullandı, okur yazara değil savunulan fikre baksın diye. Kitaplarında sevgi, başına gelen bir duygu değil, yaptığın bir iştir. Onu özel hayata ait bir teselli olarak değil, siyasi bir emek olarak ele aldı; cümlenin seçmekle direnmeyi aynı nefeste anmasının sebebi bu.

bell hooks, Outlaw Culture (1994)Kartı aç

Q2103

AzimTeknoloji

Dildeki en zararlı cümle şudur: ‘Biz bunu hep böyle yaptık.’

Hopper’ın ofisinde ters çalışan bir duvar saati vardı; akrep ve yelkovan sola dönerdi ve o saati rahatça okurdu. Saat, ziyaretçilere bir şey anlatmak için oradaydı: Yön bir yasa değil, bir alışkanlıktır. Yıllarca bilgisayarların İngilizceye yakın bir dille komut alabileceğini savundu; ona bunun mümkün olmadığı söylendi. O tartışmadan doğan dil, yani COBOL, altmış yıl sonra hâlâ banka sistemlerini çalıştırıyordu.

Grace Hopper, Information Week interview (1987)Kartı aç

Q2104

DinginlikBilim

Fidenin başında başlarım ve oradan ayrılmak istemem. Bitkiyi baştan sona izlemezsem hikâyeyi gerçekten bildiğimi hissetmem.

McClintock mısırını kendi yetiştirir, bitkileri tek tek tanırdı. 1940’larda genlerin kromozom üzerinde yer değiştirebildiğini, yani genomun sabit bir boncuk dizisi olmadığını buldu. Genetikçiler bu sonucu onlarca yıl görmezden geldi; o da tartışmak yerine temel bulgularını yayımlamayı bıraktı. 1983’te, seksen bir yaşındayken Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü tek başına aldı. Yöntemi, kırk yıl boyunca tekrarlanan tek bir şeydi: Bir bitkiye sabretmek.

Barbara McClintock, quoted in Evelyn Fox Keller, A Feeling for the Organism (1983)Kartı aç

Q2106

MerakBilim

Genç bilim insanının ödülü, dünya tarihinde bir şeyi ilk gören ya da ilk anlayan kişi olmanın verdiği duygusal ürpertidir.

1925’te doktora tezi, yıldızların ezici çoğunlukla hidrojen ve helyumdan oluştuğunu gösterdi; kimsenin beklemediği, kimsenin istemediği bir sonuçtu. Kıdemli bir astronom onu, bu bulgunun ‘neredeyse kesinlikle gerçek olmadığını’ yazmaya ikna etti. Aynı sonucu dört yıl sonra kendisi yayımladı ve övgüyü onlarca yıl boyunca o topladı. Payne-Gaposchkin, adını o astronomdan alan ödülü 1977’de aldı ve konuşmasında genç araştırmacılara bu işin asıl karşılığını anlattı.

Cecilia Payne-Gaposchkin, Henry Norris Russell Prize lecture (1977)Kartı aç

Q2108

AzimSanat

Hiçbir şeye kalkışacak cesaretimiz olmasaydı hayat ne olurdu?

Yirmi sekiz yaşındaydı ve ciddi biçimde resim çizmeye başlayalı ancak bir yıl olmuştu; sanat tüccarlığında, öğretmenlikte ve vaizlikte tutunamamıştı. Mektubu, babasıyla evi terk etmesiyle biten şiddetli bir kavgadan birkaç gün sonra yazdı. Mektuplarından yaklaşık 820’si günümüze ulaştı; bunların 650 kadarı, boyaların parasını gönderen Theo’ya yazılmıştı. Tarih çoğu yerde 1888 diye geçer; oysa 1881’dir, yani kimsenin hatırladığı hiçbir tabloyu henüz yapmamışken.

Vincent van Gogh, letter to his brother Theo (1881)Kartı aç

Q2109

AzimSanat

Renklerle ve biçimlerle, başka türlü söyleyemediğim şeyleri söyleyebildiğimi fark ettim — hiç kelimesi olmayan şeyleri.

1915’te Güney Carolina’da küçük bir kolejde ders verirken O’Keeffe, öğrendiği her şeyin başkasının dili olduğuna karar verdi. Tabloları kaldırdı, kâğıtları yere serdi ve biçimler kendisinin olana kadar kömür kalemle çalıştı. Bir arkadaşı çizimleri, ona sormadan New York’ta fotoğrafçı Alfred Stieglitz’e gösterdi. Stieglitz onları sergiledi; O’Keeffe şikâyet etmek için şehre gitti ve orada kaldı.

Georgia O’Keeffe, Some Memories of Drawings (1976)Kartı aç

Q2110

AzimSanat

Bir canlılık, bir yaşam gücü, bir enerji, bir kımıldanış vardır; senin içinden geçerek eyleme dönüşür ve zamanın tümünde senden yalnızca bir tane olduğu için bu ifade eşsizdir.

Graham bunu koreograf Agnes de Mille’e söyledi. De Mille hayatının en büyük başarısını ‘Oklahoma!’ ile yeni yakalamıştı ve bundan mutsuzdu; işi vasat buluyor, gelen övgüyü de kendi ölçüsünün bozulduğuna kanıt sayıyordu. Graham’ın cevabı şuydu: Sanatçının kendi işine not verme hakkı yoktur. Görev, kanalı açık tutmak ve tatminsiz kalmaktır; çünkü insanı yürüten şey o tatminsizliktir.

Martha Graham, quoted in Agnes de Mille, Martha (1991)Kartı aç

Q2111

AzimTarih

Eski fikirler bazen yeni binaları kullanabilir. Yeni fikirlerin ise eski binalara ihtiyacı vardır.

Jacobs şehir planlama eğitimi almamıştı. Greenwich Village’daki penceresinden bakan bir dergi yazarıydı ve yetkililerin gecekondu dediği sokakların işlediğini, onların yerine yapılan derli toplu projelerin ise işlemediğini fark etti. Buradaki savı nostalji değil, kira: Yeni yapı, maliyetini geri kazanmak zorundadır; bunu da yalnızca kendini kanıtlamış, parası bol işler karşılayabilir. Kitapçıların, atölyelerin, tuhaf küçük dükkânların ve denenmemiş fikirlerin ucuz eski odalara ihtiyacı vardır.

Jane Jacobs, The Death and Life of Great American Cities (1961)Kartı aç

Q2113

AzimEdebiyat

Uçurumun kenarına git ve atla. Kanatlarını düşerken yap.

Bradbury’nin çalışma odası tutacak parası yoktu; ‘Fahrenheit 451’i bir üniversite kütüphanesinin bodrumundaki daktilo odasında, parayla çalışan bir makinede yazdı: On sent yarım saat veriyordu. Saat onu hızlı yazmaya zorladı; makine her durduğunda yukarı çıkıp raflar arasında dolaştı. İlk müsvedde ona dokuz dolar seksen sente mal oldu. Otuz üç yaşındaydı ve elinde kitap yakmayı anlatan bir kitap vardı.

Ray Bradbury, introduction to Fahrenheit 451 (2003 edition)Kartı aç

Q2114

AzimEdebiyat

Düşlerine sıkı sarıl; çünkü düşler ölürse hayat, uçamayan kanadı kırık bir kuştur.

Hughes bunu yazdığında yirmili yaşlarının henüz başındaydı ve Columbia Üniversitesi’ni, orada bir yıl boyunca davetsiz misafir muamelesi gördükten sonra bırakmıştı. Kuryelik yaptı, Batı Afrika’ya giden bir yük gemisinde kamarotluk etti, Paris’te bir gece kulübünde aşçılık yaptı. Şiir sekiz kısa dizedir ve düşlerin gerçekleşeceğine dair hiçbir söz vermez; yalnızca onlarsız bir hayatın yerden kalkamayacağını söyler.

Langston Hughes, ‘Dreams’Kartı aç

Q2115

AzimFelsefe

Dünyada görmek istediğin değişimin kendisi ol.

Bu cümle Gandhi’nin yazdıklarında bulunamadı; araştırmacılar milyonlarca kelimelik külliyatı bunun için taradı. En erken benzer kullanım 1974’te, Arleen Lorrance adlı Amerikalı bir eğitimcinin bir kitap bölümünde geçiyor. Gandhi’nin gerçekten yazdığı cümle ise 1913’te yılan sokmasına dair bir yazıda geçer ve hem daha sakin hem daha tuhaftır: ‘Kendimizi değiştirebilirsek, dünyadaki eğilimler de değişir.’ Slogan, dünyanın peşimizden geleceğini söylüyor. Gandhi ise yalnızca dünyayla ilişkimizin değişeceğini söylemişti.

Widely attributed to Mahatma Gandhi; not found in his writingsKartı aç

Q2116

AzimZihin

Delilik, aynı şeyi tekrar tekrar yapıp farklı bir sonuç beklemektir.

Princeton’ın kapsamlı Einstein alıntıları derlemesi bu cümleyi ‘yanlış atfedilenler’ bölümüne koyar. İz 1981’de kesiliyor; yani Einstein’ın ölümünden yirmi altı yıl sonra: Ekim ayında bir Knoxville gazetesinin aktardığı Al-Anon toplantısı ve kasımda basılan bir Adsız Narkotikler broşürü. Bu köken utanılacak değil, bilinmesi gereken bir şey. Cümleyi, birbirini bağımlılıktan çıkarmaya çalışan insanlar yazdı; anlattığı durum tam olarak buydu ve doğru olmak için bir fizikçinin adına hiç ihtiyacı yoktu.

Widely attributed to Albert Einstein; first traced to 1981Kartı aç

Q2117

AzimTarih

Uslu kadınlar tarihe pek geçmez.

Kupalarda Marilyn Monroe’ya, afişlerde Eleanor Roosevelt’e mal edilir. Oysa cümleyi 1976’da genç bir tarihçi, New England’ın dindar kadınlarını inceleyen akademik bir makalede yazdı ve Ulrich bunu bir yüreklendirme olarak söylemedi. Arşive dair bir sitemdi: Bu kadınlar geriye neredeyse hiçbir kayıt bırakmamıştı, çünkü kimseye yazacak bir şey vermemişlerdi. Söz elden kaçtı; otuz yıl sonra Ulrich bunu anlatmak için aynı adı taşıyan bir kitap yazdı.

Laurel Thatcher Ulrich, American Quarterly (1976)Kartı aç

Q2118

AzimTarih

Tehlikeli yolculuk için adam aranıyor. Düşük ücret, dondurucu soğuk, aylarca süren tam karanlık, sürekli tehlike, sağ dönüş şüpheli.

Tarihin en ünlü iş ilanıdır ve gerçekten verildiğine dair hiçbir kanıt yoktur. Araştırmacılar bir yüzyıl boyunca Londra gazetelerini taradı; bir nüshasını bulana verilecek ödül hâlâ sahibini bekliyor. Bilinen en erken basımı, sözü açıkça Shackleton’dan bir aktarma olarak sunan 1944 tarihli Amerikan bir kitap. Belgelenmiş olan ise daha tuhaf: Shackleton’ın anlattığına göre yaklaşık beş bin kişi gitmek için mektup yazdı ve ‘Endurance’daki adamların hepsi sağ döndü.

Attributed to Ernest Shackleton; no copy of the advert has ever been foundKartı aç

Sonraki okuma biçimiDinginlikDinlenme ve dikkat üzerine fikirler.